Advertise on podcast: Illustere levens

We kennen Klaasje van den Brink (1919-1997) vooral als Klazien uit Zalk, het kruidenvrouwtje dat Koot en Bie inspireerde tot hun persiflage Berendien uut Wisp. Nou ja, kruidenvrouwtje…Klazien was een robuuste verschijning die niet met zich liet sollen. Maar er was ook die andere kant. Ze trouwde met haar Joodse onderduiker Sam Rotstein, deed veel aan vrijwilligerswerk en liefdadigheid, en zette zich in voor de lokale gemeenschap van de IJssel-Vechtdelta. In de jaren tachtig groeide ze met haar volksverhalen en adviezen over natuurgeneeswijzen uit tot een mediafenomeen. Ze had de wind mee. Folklore, streektaal en volkskunde waren in. Joep Boerboom reduceert Klazien uit Zalk eens een keer niet tot een karikatuur. In zijn biografie leren we een complexe persoonlijkheid kennen, die de tijdsgeest feilloos aanvoelde, maar dierbaren ook van zich wist te vervreemden. Eric Palmen ging met Joep Boerboom in gesprek. Biografie op de bühne is het maandelijkse praatprogramma van Biografieportaal voor een live publiek in het Torpedo Theater van Amsterdam.

Gaia van Bruggen is gefascineerd door de vrouwen die Multatuli om zich heen wist te verzamelen om zijn boodschap van Goedheid en Waarheid te helpen verspreiden. Zij schreef eerder een biografie van Mimi Hamminck Schepel, de tweede echtgenote van Multatuli, en heeft nu een biografie van Marie Anderson(1842-1917) voltooid. Anderson was negentien toen ze Multatuli leerde kennen. Onder zijn invloed ontwikkelde ze zich tot een subversieve vrijdenker en feministe, die lak had aan de ‘vaderlandse benepenheid’, al committeerde zij zich niet aan de opkomende vrouwenbeweging. ‘Zij vocht in haar eentje voor alles wat zij de moeite waard vond, met rechte rug en opgeheven hoofd,’ schrijft Gaia op haar website Vrouwen rond Multatuli. Hoog tijd om nader kennis met haar te maken. Petra Teunissen ging met Gaia van Bruggen in gesprek.

“Ik zie mijzelf als een voorbeeld van de werkelijkheid, van iemand die leeft. We hebben het daar niet genoeg over in de literatuur,” zei Leo Vroman in 1976. Het werk van Vroman is doordrenkt van autobiografische passages, ‘vaak op het gulzige af’, zo beaamt zijn biograaf Atte Jongstra. Vroman was een man van de verbeelding, die de ontberingen van het ‘Jappenkamp’, een woord dat hij verafschuwde, ogenschijnlijk langs zich heen liet glijden. Zijn liefde voor Tineke Sanders was iconisch. En zijn blik als bioloog bijna dierlijk. Eric Palmen gaat met Atte Jongstra in gesprek over leven en werk van Leo Vroman.

Op 30 mei 1968 werd bij de plassen van Kortenhoef het levenloze lichaam aangetroffen van Halbo C. Kool. De rusteloze, promiscue en bij tijd en wijle zwaarmoedige broodschrijver had zichzelf van het leven beroofd. Niels Bokhove schreef een biografie van Halbo C. Kool, die in de Republiek der Letteren zijn leven lang in de marge bleef staan. “De tragiek van Halbo is niet zozeer dat hij zich als literaire belofte niet heeft waargemaakt, maar dat hij te nadrukkelijk door anderen als literaire belofte werd opgehemeld, terwijl de receptie van zijn eerste bundels er eigenlijk geen aanleiding toe gaf en hijzelf er ook niet op uit was.” Petra Teunissen gaat met Niels Bokhove in gesprek. Wat was zijn drijfveer om deze vuistdikke biografie te schrijven?

In De negen levens van Dilan Yeşilgöz schetst Alies Pegtel het politieke portret van de leider van de VVD en gaat daarbij pijnlijke vragen niet uit de weg. Hoe kon de dochter van Turks-Koerdische vluchtelingen uitgroeien tot de pleitbezorger van een streng asielbeleid? Hoe kon zij, als voormalig lid van de SP, de voorvrouw worden van de verrechtsing van de volkspartij? En hoeverre speelden daarbij de influisteringen van haar voorganger Mark Rutte een rol? Ook schetst Pegtel het beeld van een ambitieuze workaholic, een fervent Ajax-fan en een ‘politieke overlevingskunstenaar’ pur sang. Eric Palmen ging met Alies Pegtel in gesprek.

Julius Spier, leerling van Carl Gustav Jung, gebruikte de kunst van het handlezen om het karakter van zijn patiënten te duiden. In 1938 vluchtte de Joodse fabrikantenzoon naar Nederland, waar hij zijn praktijk als ‘psychochiroloog’ voortzette. In Amsterdam verzamelde zich een club vertrouwelingen om hem heen, de ‘Spierclub’ , die gepassioneerd zijn handlijnkunde bestudeerden. Etty Hillesum was een van hen, zij viel als een blok voor Spier. “Z’n zware buik was een heerlijk oord voor mijn slaperig hoofd. En de zware, expressieve kop, zo levenswarm en agressief en goedmoedig en wellustig, alles tegelijk. En over dat alles heen ligt altijd weer, als een overkapping, die olympische rust,” schreef ze in haar dagboek dat zij op zijn aanraden ging bijhouden. Petra Teunissen ging met Alexandra Nagel in gesprek.

Beeldend kunstenaar, schrijver, illustrator, kunstcriticus en dichter Dirkje Kuik werd op 7 oktober 1929 geboren in Utrecht als William Diederich Kuik. Ze leidde als één van de eerste transvrouwen in Nederland een activistisch en kleurrijk leven. Haar aanwezigheid in de Utrechtse kunstscene was prominent, onder andere als oprichter van het kunstenaarscollectief De Luis. Haar inzet voor de Lhbtq+-gemeenschap was groot. Zo klaagde ze de Nederlandse staat aan toen het onmogelijk bleek haar geslachtsverandering in haar paspoort vast te leggen. In 1985 won zij dat proces. In haar proza, zoals Huishoudboekje met rozijnen, getuigde zij vrijmoedig over haar transitie tot vrouw. Verval en teloorgang zijn belangrijke thema’s in haar grafische werk. Vivian de Gier, die eerder leven en werk van jeugdboekenschrijver Thea Beckman documenteerde, schrijft haar biografie. Wat zijn de drijfveren van De Gier? Hoe pakt ze haar onderzoek aan? Waar legt ze de accenten? Eric Palmen vroeg het haar.

Op zijn bannelingeneiland Sint-Helena verzuchtte Napoleon: ‘Ik moet achteraf wel toegeven dat het een superieure vrouw is met groot talent en veel esprit.’ Hij had het over Germaine de Staël, zijn grootste criticaster, die hij in 1803 uit Frankrijk had verbannen. Haar chateau Coppet aan het meer van Génève groeide uit tot een ontmoetingsoord van Europese denkers en kunstenaars, die de idealen van de Franse Revolutie – vrijheid, gelijkheid en broederschap – bleven koesteren en doordenken. Bovenal was Germaine de Staël een begenadigd schrijver en essayist, een belangrijke grondlegger van de Romantiek in Europa, maar bovenal een vrije geest, die zich niet ringeloren door de kleine generaal. Margot Dijkgraaf schreef een sprankelende biografie van deze schrijver, balling en feminist avant la lettre. Eric Palmen ging met haar in gesprek.

Matthijs van Heijningen is als producent van onschatbare waarde geweest voor de filmindustrie in Nederland. Hij wist talentvolle regisseurs aan zich te binden als Ate de Jong (Een vlucht regenwulpen), Nouchka van Brakel (Van de koele meren des doods) en Guido Pieters (Ciske de Rat). Opgegroeid in een streng gereformeerd gezin was de wereld van de verbeelding een uitlaatklep, eerst in het Amsterdamse theaterleven, daarna in de film. Harry Hosman, die eerder een boek schreef over Frans Weisz, werkt aan een biografie van Matthijs van Heijningen. Eric Palmen is de gespreksleider van dienst.

Jan Blokker meende na zijn dood herinnerd te worden als het ‘mannetje van de krant’. Niet als scenarioschrijver of VPRO-bons, laat staat als hotemetoot van het Filmfonds die Paul Verhoeven – aldus de regisseur – ‘naar Amerika had verdreven’. Blokker ambieerde aanvankelijk een literair schrijverschap, hij won zelfs de prestigieuze Reina Prinsen Geerligsprijs, maar zijn eerste aanstelling bij Het Parool in 1951 was een openbaring. ‘Hier hoor ik thuis, hier wil ik zijn.’ Met zijn columns wist hij een groot publiek aan de Volkskrant te binden. Zijn oudste zoon Jan Blokker jr. schreef met Mannetje van de krant een persoonlijke biografie van Jan Blokker. Aleid Truijens, voormalig columnist van de Volkskrant en biograaf van F.B. Hotz en Hella Haasse, gaat met hem in gesprek.

Marie, gravin van Bylandt – stichtster en naamgeefster van de Van Bylandtstichting – leidde een boeiend en geëmancipeerd leven. Ze beheerde het landgoed Oostduin en het vermogen dat ze op haar 28ste van haar ouders erfde als geen ander, en groeide daarmee uit tot een van de rijkste vrouwen van Nederland. In 1918 leerde ze Elisabeth des Tombe kennen, met wie ze haar activisme binnen de dierenbescherming deelde en die bij haar introk op Oostduin. De relatie tussen de twee vrouwen is in nevelen gehuld. Marie was, getuige haar zakagenda, zeer onder de indruk van haar nieuwe vriendin, op het verliefde af. In ieder geval onttrok ze zich met verve aan de huwelijkse stoelendans die binnen adellijke kringen placht plaats te vinden. Ze bleef haar hele leven vrijgezel. Alies Pegtel schreef een biografie van deze eigenzinnige dame en biedt daarmee een bijzondere inkijk in het reilen en zeilen van de Nederlandse adel in de twintigste eeuw en de unieke positie van vrouwen daarin. Petra Teunissen gaat met haar in gesprek.

Lizzy van Dorp (1872-1945) en Esther Welmoet Dyserinck (1876-1956) zijn niet de meest bekende namen in de vrouwenbeweging van de eerste feministische golf in Nederland. Veelal denken we dan aan Wilhelmina Drucker of Aletta Jacobs. Toch speelden beide vrouwen een prominente rol in de emancipatiestrijd. “De vrouw wordt geëxploiteerd – aan de vrouw de taak zich daar krachtig tegen te verzetten,” was het parool van Dyserinck. In 1907 richtten Van Dorp en Dyserinck de Nederlandsche Bond voor Vrouwenkiesrecht op. Dit na een intern conflict met de reeds bestaande Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht, die werd geleid door Aletta Jacobs. Agnes van Steen werkt aan een dubbelbiografie van deze fascinerende vrouwen, die uiteindelijk tegenover elkaar kwamen te staan in hun strijd voor de gelijkberechtiging van man en vrouw.

Als dochter van een van de meest toonaangevende kunstenaars van het fin de siècle was Charley Toorop wellicht voorbestemd om uit te groeien tot de belangrijkste schilderes van de twintigste eeuw in Nederland. Wessel Krul maakt in zijn vuistdikke biografie van Charley Toorop duidelijk dat haar levensloop allerminst vanzelfsprekend was. Toorop was eigenzinnig, recalcitrant en karaktervol. Van de katholieke levensovertuiging van haar ouders moest ze niets weten, laat staan van hun afkeer voor haar partnerkeuze (Henk Fernhout). Charley ging haar eigen weg. Dat resulteerde in een rijk oeuvre van (zelf-)portretten, stillevens, sociaal realisme, stadsgezichten en landschappen. Wie was deze vrouw die beweerde dat schoonheid niets anders is dan ‘de waarheid van de ziel’? Eric Palmen is de gespreksleider van dienst.

Rémon van Gemeren, biograaf van onder anderen Louis Couperus, werkt aan een biografie van Herman Hendrik ter Balkt (1938-2015). Op de boerderij van zijn grootouders kreeg Ter Balkt de liefde voor de natuur en het boerenbestaan met de paplepel ingegoten. Maar het is allesbehalve een lieflijke wereld die hij ons in zijn gedichten voorschotelt. ‘Er is zoiets droefs in de wijze / ogen van varkens / dat zij wel profeten lijken voor /de slachttijd.’ Zijn afkeer van de gevestigde poëzie resulteerde in ontboezemingen als: ‘Ik loop liever door brandnetels / dan dat ik poëzie lees, / laat staan schrijf.’ Niettemin werd hij als dichter gelauwerd, onder andere met de P.C. Hooftprijs in 2003. Petra Teunissen gaat met Rémon van Gemeren in gesprek.

Barbara van Houten, oudste dochter van de liberale politicus Samuel van Houten, kreeg haar liefde voor de schone kunsten met de paplepel ingegoten. Ze groeide op bij de Mesdags aan de Laan van Meerdervoort en ging naar de Haagse Academie voor Beeldende Kunst toen ze vijftien was. Jaargenoten waren onder anderen Jozef en Isaac Israëls en George Hendrik Breitner. Hun verzet tegen de classicistische vormleer resulteerde in het Hollandse impressionisme, waarin het dagelijkse leven in al zijn kleurenpracht bezongen werd. In Barbara van Houten en de Mesdags. Het mooie is het leven dat langs je stroomt schets Margreet den Buurman de fascinerende levensgeschiedenis van deze opmerkelijke vrouw. Eric Palmen gaat met haar in gesprek.