Advertise on podcast: Alltaf til hægri - Óli Björn

Hver veit best hvernig við eigum að lifa lífinu? Stjórnmálamaðurinn sem setur lögin, embættismaðurinn sem semur reglugerðirnar eða einstaklingurinn sem þarf að lifa með afleiðingunum ákvarðana sem teknar eru? Hver hefur þekkinguna og hver ber ábyrgðina þegar ákvarðanir reynast rangar? Þessar spurningar eru rauður þráður í skrifum Thomas Sowells, eins þekktasta og jafnframt umdeildasta hugsuðar bandarískrar frjálshyggju. Í þriðja og síðasta þætti um Thomas Sowell kynnumst við helstu hugmyndum Sowells og greinum áhrif hans á umræðu um frelsi einstaklingsins, markaðshagkerfið og ríkisvaldið. Við fjöllum um bókina Knowledge and Decisions, þar sem Sowell sýnir hvernig þekking er dreifð meðal milljóna einstaklinga og hvers vegna miðstýring getur aldrei nýtt hana alla. Í A Conflict of Visions skýrir hann hvers vegna menn hafa gjörólíkar hugmyndir um samfélagið og hlutverk ríkisins. Við kynnumst einnig gagnrýni hans á menntamenn og sérfræðinga sem vilja móta líf annarra án þess að þurfa sjálfir að bera ábyrgð á afleiðingunum. Sowell hefur ítrekað bent á að engar fullkomnar lausnir séu til, aðeins val milli ófullkominna kosta. Góð áform tryggja ekki góðar niðurstöðu og ríkisafskipti geta haft afleiðingar sem enginn sá fyrir.

Hvað fær sannfærðan marxista til að snúa baki við sósíalismanum og verða einn áhrifamesti málsvari frjáls markaðar og einstaklingsfrelsis? Thomas Sowell hafði kynnst sárri fátækt, atvinnuleysi og kynþáttafordómum. Á yngri árum heillaðist hann af kenningum Karls Marx, sem honum þóttu veita sannfærandi skýringar á efnahagslegu misrétti og óréttlæti. Hann trúði því að sósíalisminn gæti skapað betra og réttlátara samfélag. En reynslan og hagfræðilegar rannsóknir urðu til þess að hann fór smám saman að efast um eigin sannfæringu. Í öðrum þætti Hugsuða frjálshyggjunnar rekjum við hugmyndafræðilega vegferð Sowells. Við kynnumst áhrifum Milton Friedmans og Chicago-skólans og segjum frá rannsókn hans á áhrifum lágmarkslauna í Púertó Ríkó. Sú reynsla varð til þess að hann endurskoðaði hugmyndir sínar um ríkisvaldið. Sowell komst að þeirri niðurstöðu að stjórnmálamenn og embættismenn væru háðir sömu mannlegu takmörkunum og aðrir. Þeir hefðu hvorki ótakmarkaða þekkingu né væru lausir undan áhrifum eigin hagsmuna. Hann fór að leggja sífellt meiri áherslu á frjálsa samkeppni, verðkerfið, persónulega ábyrgð og frelsi einstaklinga til að taka eigin ákvarðanir. Þetta er saga um mann sem hafði hugrekki til að endurskoða hugmyndir sem hann hafði aðhyllst um árabil.

Hvernig verður fátækur drengur, sem hættir í framhaldsskóla og þarf ungur að sjá fyrir sér sjálfur, einn áhrifamesti hugsuður bandarískrar frjálshyggju? Thomas Sowell fæddist árið 1930 í Norður-Karólínu, inn í samfélag þar sem fátækt og kynþáttaaðskilnaður settu blökkumönnum þröngar skorður. Hann missti foreldra sína ungur, ólst upp hjá ættingjum og fluttist síðar til Harlem í New York. Þar kynntist hann fátækt, atvinnuleysi og erfiðri lífsbaráttu. Hann hætti í framhaldsskóla og vann ýmis láglaunastörf, en lét aldrei af áhuga sínum á bókum, menntun og því að skilja samfélagið. Með þrautseigju, hæfileikum og hvatningu frá fólki sem varð á vegi hans tókst Sowell að brjótast til mennta. Hann lauk námi við Harvard, Columbia og Chicago og varð síðar einn þekktasti hagfræðingur og þjóðfélagsrýnir Bandaríkjanna. En Thomas Sowell var ekki alltaf málsvari frjáls markaðar og einstaklingsfrelsis. Á yngri árum var hann sannfærður marxisti og taldi að sósíalisminn gæti skapað réttlátara samfélag. Í fyrsta þætti um helstu hugsuði frjálshyggjunnar rekjum við óvenjulega ævi Thomas Sowells, allt frá fátækt til menntunar og frama. Þetta er saga um erfiðleika, tækifæri, sjálfstæði og mann sem neitaði að láta uppruna sinn ráða framtíðinni. Í næsta þætti segjum við frá því hvernig marxistinn Thomas Sowell sneri baki við sósíalismanum og varð einn skýrasti gagnrýnandi ríkisafskipta og miðstýringar.

Nóbelsverðlaunahafinn Gunnar Myrdal, sem oft er sagður arkitekt hugmyndafræði sænskra jafnaðarmanna í velferðarmálum, hélt því fram að þak á leiguverð sé eitt skýrasta dæmið um vonda stjórnarstefnu í mörgum vestrænum löndum. Assar Lindbeck, landi Myrdals og einn áhrifamesti hagfræðingur Svíþjóðar í áratugi, var sannfærður um að leiguþak sé skilvirkasta leiðin til að eyðileggja borg fyrir utan loftárásir. Ásgeir Jónsson seðlabankastjóri segir að hugmyndin að lögfesta svokallaða leigubremsu sé heimskuleg. Hagfræðingar greinir á um flest en um eitt eru þeir flestir sammála: Opinber verðstýring á leigumarkaði er afleit hugmynd sem dregur úr gæðum íbúðarhúsnæðis, minnkar framboð, eykur eftirspurn og skorturinn verður meiri. Þessu er Ragnar Þór Ingólfsson og félagar hans í ríkisstjórn ósammála.

Almenna bókafélagið gaf fyrir nokkru út bókina Villigötur valdsins - Til varnar frelsinu gegn miðstýringu, ríkisafskiptum og rétthugsun. Þetta er sjöunda bókin mín og er ádeila á útþenslu ríkisins og pólitískan rétttrúnað en um leið persónulegur vegvísir að hugsjónum hægri manns sem hafnar hugmyndafræði ríkishyggjunnar sem nýtur velvildar í öllum stjórnmálaflokkum. Of mörgum finnst þægilegra að setja hugmyndafræðina ofan í skúffu og telja sjálfum sér trú um að hægt sé að leysa hvers manns vanda á grunni ríkishyggju. Í Villigötum valdsins hvet ég hægri menn til að setja hugmyndabaráttuna í forgang – með áherslu á sjálfstæði landsins, frjáls viðskipti og frelsi einstaklingsins. Ég leitast við að færa rök fyrir því að lifandi og opið samfélag verði ekki „hannað“ af stjórnmála- og embættismönnum. Tilgangur ríkisvaldsins sé ekki að endurskapa mannlegt eðli heldur að tryggja að hver og einn fái að lifa lífinu á sínum eigin forsendum – fái að vera eins og hann er – án þess að valda öðrum skaða. Í þessum þætti er farið yfir bókina.

Með því að ganga til liðs við ESB tökum við okkur stöðu innan tollmúra ríkjabandalags. Okkur verður bannað að athafna okkur utan múranna án sérstaks leyfis og þátttöku allra annarra aðildarlanda. Í stað þess að horfa á heiminn allan ætlar ríkisstjórnin að festa Ísland inn í tollabandalag og færa ákvörðunarvald um viðskiptasamninga okkar til Brussel. Heimurinn er stærri en Evrópusambandið. Hagvöxtur, fólksfjölgun og nýir markaðir verða á næstu áratugum að verulegu leyti utan Evrópu. Bandaríkin verða áfram efnahagslegt og tæknilegt stórveldi. Asíuríki sækja fram. Norðurslóðir fá aukið efnahagslegt og hernaðarlegt vægi í framtíðinni. Tækifærin blasa við en við Íslendingar, öðrum þjóðum fremur, þurfum frelsi til að grípa og nýta tækifærin. 29. ágúst mun ég segja nei takk við því að leggja upp í ferðalag til Brussel. Og um leið segi ég já við innri markaði Evrópu í gegnum EES. Já við áframhaldandi samstarfi innan EFTA. Já við nánari tengslum við Bandaríkin. Já við auknum samskiptum við Bretland og Kanada. Já við auknum viðskiptum við Asíu. Já við því að kanna nýtt samstarf á Norður-Atlantshafi. Já við eigin viðskiptastefnu. Já við því að Íslendingar ráðum áfram yfir sjávarauðlindum okkar. Já við því að við nýtum orkuauðlindir á okkar forsendum. Og já við þeirri hugmynd að lítil þjóð geti í krafti fullveldis verið opin fyrir öllum heiminum án þess að þurfa að tilheyra pólitísku ríkjasambandi 27 annarra þjóða. Já við því að við stöndum á eign fótum meðal vina og bandamanna. Já við því að við grípum tækifærin sem bíða okkar.

Á árs afmæli lýðveldisins 17. júní 1945 flutti Bjarni Benediktsson (1908–1970) ræðu sem á erindi við okkur í dag ekki síður en fyrir 81 ári. Stjórnmálamenn samtímans gætu mikið lært en ekki síður við öll sem með einum eða öðrum hætti tökum þátt í opinberri umræðu, hvort heldur er í blaðagreinum, í kommentakerfum netmiðla eða með sleggjudómum á samfélagsmiðlum. Bjarni varaði sérstaklega við dómhörku í opinberri umræðu. Stjórnmálamenn grafi með henni, hver og einn á víxl og sameiginlega, undan stöðu sinni í vitund almennings. Dómharkan sé átakanlegt vitni um þröngsýni og skort á víðsýni. Hún sé merki sjálfsbirkingshroka sem sé upp yfir það hafinn að læra af öðrum. Og stjórnmálamennirnir eru ekki þeir einu sem glíma við vanda dómhörku og yfirlætis.

Lífeyrisskuldbindingar eru eitt stærsta og erfiðasta verkefni sem stjórnvöld í Evrópu standa frammi fyrir. Fátt ógnar framtíð Evrópusambandsins meira en ósjálfbærni lífeyriskerfisins í einstökum löndum. Þegar Íslendingar velta því fyrir sér hvort rétt sé að ganga til liðs við Evrópusambandið verða þeir að átta sig á því hvernig líklegt er að sambandið takist á við erfiða stöðu þegar kemur að lífeyrisréttindum. Sú hætta er fyrir hendi að íslenskt launafólk, sem tekist hefur að tryggja fjármögnun lífeyrisskuldbindinga, þurfi að sætta sig við lakari lífeyri og/eða hærri skatta til að tryggja fjárhagslegan stöðugleika Evrópusambandsins ef til aðildar kemur. En um þetta ræðir forystufólk ríkisstjórnarinnar ekki – ekki frekar en leiðtogar Evrópusambandsins.

Ríkisstjórn Kristrúnar Frostadóttur, Þorgerðar Katrínar Gunnarsdóttur og Ingu Sæland, vill að þjóðin veiti þeim umboð í þjóðaratkvæðagreiðslu 29. ágúst til að hefja aðlögunarviðræður við ESB án þess að nokkuð liggi fyrir um hvað felist í því umboði. Valkyrjur ríkisstjórnarinnar forðast að upplýsa um markmið stjórnarinnar gagnvart Evrópusambandinu. Engu er líkara en í hugum þeirra sé eðlilegt og skynsamlegt að hefja  samningaviðræður án þess að nokkur viti hvert sé ferðinni heitið. Það eina sem er ljóst er að forsætisráðherra segist ætla að selja Ísland fokdýrt.

Orð og skilgreiningar skipta máli. Þetta vita snjallir vinstri sinnaðir hugsjónamenn betur en flestir aðrir og þess vegna hafa þeir lagt áherslu á að breyta merkingu orða eða hreinlega smíða ný orð og orðasambönd. George Orwell varaði við því að sannleikurinn yrði fórnarlamb þegar tungumálið er misnotað. Í ritgerð sem hann birti árið 1946, „Stjórnmál og enska tungan“, hélt hann því fram að villandi málfar væri notað til að fela óþægilegar staðreyndir. Tungutak sé hannað til að láta lygar hljóma sannar og gefa vindhönum yfirbragð festu. Málfar þeirra sem berjast fyrir ákveðinni hugmyndafræði sé menguð af útúrsnúningi og óskýrleika. Mesti óvinur tungumálsins sé óskýrleiki. Þegar gjá myndast á milli raunverulegra og yfirlýstra markmiða nota menn löng orð og útvötnuð orðatiltæki, eins og smokkfiskur sem sprautar út bleki. Og skattahækkanir verða aðhald á tekjuhlið. Tungutak stjórnmálamanna, álitsgjafa og rithöfunda verður samsett af skrauthvörfum (stílbragð þar sem fínlegra orð er notað í stað þess sem þykir dónalegt, neikvætt eða illkvittið), útúrsnúningum og þokukenndri merkingu.

Síðastliðinn laugardagur – 16. maí – kjördagur – var góður dagur fyrir alla hægrimenn á Íslandi. Haldi forystufólk borgaralegra afla rétt á spilunum geta sveitarstjórnarkosningarnar markað tímamót – orðið straumhvörf í íslenskum stjórnmálum. Fyrir ríkisstjórnarflokkana eru úrslitin hins vegar áfall. Í höfuðborginni var samanlagt fylgi Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins aðeins rétt liðlega 32% á móti rúmlega 51% stjórnarandstöðunnar. Flokkur fólksins þurrkaðist út. Sjálfstæðisflokkurinn er langstærsti stjórnmálaflokkurinn í Reykjavík, undir forystu Hildar Björnsdóttur. Miðflokkurinn fékk góða kosningu en Framsóknarflokkurinn tapaði verulegu fylgi en hélt einum borgarfulltrúa.

Í október 2010 setti ég fram þá hugmynd, í Morgunblaðsgrein, að Íslendingar ættu að hafa frumkvæði að því að mynda nýtt fríverslunarsvæði á norðurslóðum. Markmiðið er ekki aðeins að mynda fríverslun milli sjö landa (Bandaríkjanna, Kanada, Noregs, Bretlands, Færeyja, Grænlands og Íslands) heldur ekki síður að búa til formlegan samstarfsvettvang vegna nýtingar auðlinda, náttúruverndar og sameiginlegra öryggishagsmuna. Samhliða fríverslun lagði ég til að löndin geri sjö með sér samning um samvinnu á sviði vísinda, rannsókna, lista, mennta og menningar. Ísland gefur haft forystu um að búa til ævintýri í Norður-Atlantshafi. Því miður hafa valkyrjur vinstri ríkisstjórnarinnar ákveðið að útiloka slíkt með öllu og róa að því öllum árum að koma Íslandi inn í Evrópusambandið. Þar með verða utanríkisviðskipti og samstarf við aðrar þjóðir sett í hendur á embættismönnum í Brussel. Þannig verður valkostum okkar Íslendinga fækkað en ekki fjölgað til allrar framtíðar.

Ríkisstjórn Samfylkingar, Viðreisnar og Flokks fólksins hefur samþykkt sérstaka atvinnustefnu fyrir landið sem er sögð sú fyrsta hér á landi. Markið er sett hátt og stóru orðin eru ekki spöruð frekar en fyrri daginn til að lýsa stefnunni. Atvinnustefna Íslands er sögð vera vaxtarplan til 10 ára sem lýsi því hvernig stjórnvöld vinna með atvinnulífinu og samfélaginu að aukinni verðmætasköpun. Markviss atvinnustefna geri ríkisstjórninni kleift að samhæfa aðgerðir stjórnvalda gagnvart atvinnulífi og veiti fyrirsjáanleika til fjárfestinga. Öll vinnan verður undir forystu forsætisráðuneytis auk þess sem „sjálfstætt atvinnustefnuráð fimm sérfræðinga“ hefur verið skipað verið skipað. Ráðið á að veita ríkisstjórninni ráðgjöf um mótun og innleiðingu atvinnustefnunnar og fylgjast með framvindu markmiða og mælikvarða hennar. Það er freistandi fyrir stjórnvöld að sýna frumkvæði með því að setja fram stórar áætlanir um framtíð atvinnulífsins. Slíkar áætlanir gefa til kynna skilning, forystu og skýra framtíðarsýn. En góður ásetningur tryggir ekki að árangur náist. Enginn stjórnmálamaður, hvað þá embættismaður, hefur hæfileika, nauðsynlega þekkingu eða yfirsýn til að skynja tækifæri framtíðarinnar og enginn einstaklingur getur með réttu séð fyrir hvernig einstaklingar bregðast við aðstæðum. Hugmyndin að baki opinberri atvinnustefnu á rætur í sama jarðvegi og hugsjónir stjórnlyndra manna sem telja að hið opinbera með sérfræðingum sínum sé best til þess fallið að skipuleggja framtíðina. Á svipaðri hugmyndafræði byggðu Kommúnistaflokkur Sovétríkjanna og Stalín þegar fimm ára áætlanir voru mótaðar.

Árið 2009 var sett á fjalirnar pólitísk leiksýning sem stóð yfir tæp fjögur ár. Þá, líkt og nú, var reynt að telja almenningi trú um að um sérstakar samningaviðræður milli Íslands og Evrópusambandsins væri að ræða. Byggt var undir þá von að Íslendingar gætu samið um breytt regluverk Evrópusambandsins – að Evrópusambandið myndi aðlaga sig að sérþörfum Íslendinga. Forystumenn vinstri stjórnarinnar vissu betur og þá ekki síst utanríkisráðherra en á upplýsingasíðu utanríkisráðuneytisins sagði meðal annars: „Hvor aðili um sig, umsóknarríkið og ESB, hafa sín samningsmarkmið og af hálfu umsóknarríkis snúa þau vanalega fyrst og fremst að því að fá að njóta ákveðins sveigjanleika við að taka upp lög og stefnumið ESB.“ Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra var sem nefndarmaður í utanríkismálanefnd árið 2009 sannfærð um að engar líkur væru á því að Ísland gæti fengið varanlegar undanþágur frá meginreglum Evrópusambandsins.

Antonin Scalia var einn áhrifamesti hæstaréttardómari Bandaríkjanna á síðari hluta 20. aldar og fram á þá 21. Hann var fæddur árið 1936 og var skipaður dómari við Hæstarétt Bandaríkjanna árið 1986 af Ronald Reagan. Scalia lést 13. febrúar 2016 og voru fréttir af andláti hans fluttar um allan heim. Fáar andlátsfréttir hafa vakið meiri athygli á síðustu árum nema þá fréttir af fráfalli helstu þjóðarleiðtoga. Áhugi fjölmiðla endurspeglaði tvennt: Annars vegar þá miklu virðingu sem Antonin Scalia naut meðal samferðamanna sinna, jafnt andstæðinga sem samherja, fræðimanna í lögum sem leikmanna. Og hins vegar hve stórt hlutverk dómarar við Hæstarétt Bandaríkjanna leika í stjórnskipan landsins. Hugmyndafræði Scalia lifir áfram í bandarísku réttarkerfi og stjórnmálaumræðu. Ekki er of djúpt í árinni tekið þegar sagt er að fáir dómarar hafi markað jafn skýra stefnu um hlutverk dómstóla og Scalia, og enn færri hafa haft jafn afgerandi áhrif á það hvernig lög eru túlkuð. Meginviðhorfi hans í lögskýringum má lýsa með þeim orðum að hann taldi lögin og sérstaklega þau lög sem talin eru öðrum helgari, stjórnarskrána, segja það sem þau þýða og þýða það sem þau segja. Hvorki meira né minna.