Advertise on podcast: Het strijkkwartet

Nikos Skalkottas (1904-1949) - Strijkkwartet nr.1 (1928) Allegro giusto, 2. Andante con variazioni, 3. Allegro (ben ritmato) vivace Uitvoerenden: New Hellenic Quartet Nikos Skalkottas (1904-1949) - Strijkkwartet nr.3 (1935) Allegro moderato, 2. Andante, 3. Rondo: Allegro vivace Uitvoerenden: New Hellenic Quartet Nikos Skalkottas (1904-1949) - Ten Musical sketches (1940) Sinfonia, 2. Concerto, 3. Passacaglia, 4. Suita, 5. Concertino, 6. Serenata, 7. Ragtime, 8. Notturno, 9. Capriccio, 10. Rondo Uitvoerenden: New Hellenic Quartet Een interessante figuur in het muziekleven tussen de twee wereldoorlogen was de Griekse componist Nikos Skalkottas, die o.m. bij Kurt Weill en Arnold Schönberg gestudeerd heeft. Zijn muziek is uitermate expressief, hinkend tussen tonaal en atonaal, zoals het driedelige Eerste strijkkwartet uit 1928. Het Derde strijkkwartet (1935) is duidelijk een weerslag van de leerperiode van Skalkottas bij Schönberg. Elementen van de twaalftoontechniek spelen inmiddels een steeds grotere rol in zijn componeren. In 1940 componeerde Nikos Skalkottas een suite voor strijkkwartet of strijkorkest onder de titel Tien muzikale schetsen. Om het idee van een schets te benaderukken, beslaat elk deel slechts een enkele pagina muziek! Elk van de delen wijst op klassieke vormen en genres. In de Rondo-finale klinkt als uitzondering een Griekse dans, de Kalamatianos.

Pancho Vladigerov (1899-1978) – Strijkkwartet opus 34 (1940) Andante doloroso, 3. Scherzo. Vivace molto ritmico, 4. Grave-Allegro con fuoco-allegro vivace Uitvoerenden: AMEA Quartett George Enescu (1881-1955) - Strijkkwartet nr.2, opus 22:2 (1920/1951) Molto moderato, 2. Andante molto sostenuto ed espressivo, 3. Allegretto non troppo mosso, 4. Con moto – Molto moderato, Energico Uitvoerenden: Ad Libitum Quartet Alexandre Tansman – Tryptique (1930) Finale Uitvoerenden: Silesian String Quartet   In het scherzo van het Strijkkwartet in G-gr.t., opus 43, van de Pancho Vladigerov zijn duidelijke verwijzingen te horen naar de soms complexe ritmiek van de volksmuziek van zijn vaderland. Het Tweede strijkkwartet, in G-gr.t., opus 22:2, van George Enescu is waarschijnlijk al rond 1920 geschetst, maar pas in 1951 door de componist vrijgegeven. Dit kwartet is opgezet als een omvangrijke sonatevorm over de vier delen heen. Met de expositie in het eerste deel, de verwerking van het materiaal in het tweede en derde deel en de herneming van de thema’s, de recapitulatie, in de finale. Ter afsluiting de opzwepende finale van de Tryptique voor strijkkwartet uit 1930 van de Poolse-Franse componist Alexandre Tansman.  

George Enescu (1881-1955) - Strijkkwartet nr1, opus 22:1 (1916-20) Allegro moderato, 2. Andante pensieroso, 3. Allegretto scherzando, non troppo vivace, 4. Allegro moderato Uitvoerenden: Ad Libitum Quartet Pancho Vladigerov (1899-1978) – Strijkkwartet in G-gr.t. opus 34 (1940) Grave – Allegro con brio Uitvoerenden: AMEA Quartett   Hoewel George Enescu een van de belangrijkste Roemeense componisten was, verbleef hij vooral buiten zijn vaderland en reisde als vioolvirtuoos over de wereld. In zijn beide strijkkwartetten is van enige hang naar Roemeense volksmuziek niet veel te bespeuren. Alleen het Allegretto scherzando van het Eerste strijkkwartet, in Es-gr.t., opus 22:1, heeft op momenten iets van een volkse improvisatie, maar dan wel uitermate gekunsteld. In dit kwartet betoont Enescu zich in de eerste plaats een volgeling van Franck, Fauré en Debussy, wat ook niet zo vreemd is aangezien hij sinds zijn studietijd bij Massenet en Fauré in Frankrijk woonde. Het Strijkkwartet in G-gr.t., opus 43 van de Bulgaar Pancho Vladigerov is in menig opzicht een laatromantisch werk, opgebouwd op basis van brede uitgezongen melodische lijnen en met tal van contrasten.  

Alexandre Tansman (1897-1986) – Strijkkwartet nr.2 (1922) Modéré, 2. Lent, 3. Scherzo: molto vivace, 4. Finale: Allegro giusto Uitvoerenden: Silesian String Quartet Jerzy Fitelberg (1903-1951) – Strijkkwartet nr.1 (1926) Presto, 2. Andante, 3. Allegro, 4. Molto allegro, 5. Presto Uitvoerenden: ARC Ensemble Jerzy Fitelberg (1903-1951) – Strijkkwartet nr.2 (1928) Presto. 2. Andante, 3. Presto Uitvoerenden: ARC Ensemble Grazyna Bacewicz (1909-1969) – Strijkkwartet nr.1 (1938) Moderato-Allegro, 2. Thema con variazioni, 3. Vivo Uitvoerenden: Amar Corde String Quartet   Alexandre Tansman brak in Frankrijk vooral door na de première van zijn bondige vierdelige Tweede strijkkwartet, dat hij in 1922 had voltooid. Merkwaardigerwijs doet, met uitzondering van het ultrakorte Scherzo, weinig in deze muziek aan Polen denken.             Jerzy Fitelberg was naast Szymanowski en Tansman de derde Poolse componist die tussen de twee wereldoorlogen snel naam maakte met zijn aansprekende moderne muziek. Zelf karakteriseerde hij zijn muziek als “met een zelfde energie en van eenzelfde hoog voltage als dat van Stravinsky”. In het vijfdelige Eerste strijkkwartet (1926) horen we dat door de knipoog naar Stravinsky Histoire du Soldat. Het Tweede strijkkwartet (1928) van Fitelberg is niet minder spits, geestig en modern. En ook hierin brengt Fitelberg een hommage aan zijn grote held Stravinsky.             De jongste Poolse componist, Grazyna Bacewicz, componeerde haar Eerste strijkkwartet (1938) nog voor het uitbreken van de oorlog en kort na de dood van haar belangrijkste voorganger Karol Szymanowski. Dit werk is deels een weerslag van het neoklassicisme uit de jaren dertig, maar evenzeer van haar zoektocht naar een moderne zangerigheid, met hier en daar enkele onopvallende herinneringen aan de Poolse volksmuziek.  

Karol Szymanowski (1882-1937) – Strijkkwartet nr.1, opus 37 (1917) Lento assai – Allegro moderato, 2. Andantino semplice, in modo d’una canzone – Adagio dolcissimo – Lento assai molto espressivo, 3. Vivace – Scherzando alle Burlesca – Vivace ma non troppo Uitvoerenden: Carmina Quartet Karol Szymanowski (1882-1937) – Strijkkwartet nr.2, opus 56 (1927) Moderato, dolce e tranquillo, 2. Vivace, scherzando, 3. Lento Uitvoerenden: Carmina Quartet Alexandre Tansman (1897-1986) – Strijkkwartet nr.3 (1925) Allegro ma non troppo, 2. Scherzo, 3. Lento, 4 Finale, rondo Uitvoerenden: Silesian String Quartet   De belangrijkste Poolse componist in de eerste helft van de twintigste eeuw was zonder enige twijfel Karol Szymanowski. In zijn twee strijkkwartetten uit 1917 en 1929 streefde hij ernaar een Pools idioom in een moderne klankcultuur te ontwikkelen, in zekere zin naar analogie van Bartók in dezelfde jaren in Hongarije. Het Eerste strijkkwartet, opus 37 ontstond in de zomer voorafgaande aan de Oktober Revolutie en wordt gekenmerkt door een uiterste aan nuances. Een beetje zoals we die ook van de late Beethovenkwartetten kennen.             Het Tweede strijkkwartet is strakker gevormd en heeft een eerste deel dat niet minder sprookjesachtig begint dan zijn ballet Harnasie, waar hij gelijktijdig aan werkte. In het tweede en derde deel van dit kwartet klinken elementen van de volksmuziek uit het Tatragebergte.             De Pool Alexandre Tansman vetrok eind 1919 naar Parijs, waar hij tot zijn dood in 1986 is gebleven. Zijn beknopte Derde strijkkwartet uit 1925 is meer een Frans kwartet dan het Eerste kwartet van Martinů uit vrijwel dezelfde tijd.  

Erwin Schulhoff (1894-1942) - Strijkkwartet nr.1 (1924) Presto con fuoco, 2. Allegretto con moto e con malinconia grotesca, 3. Allegro giocoso slovacca, 4. Andante molto sostenuto Uitvoerenden: Alma Quartet Amsterdam Erwin Schulhoff (1894-1942) - Strijkkwartet nr 2 (1925) Allegro agitato, 2. Tema con variazioni. Moderato, 3. Allegro gajo, 4. Finale. Andante quasi introduzione – Allegro molto Uitvoerenden: Alma Quartet Amsterdam Vitezslava Kaprálová (1915-1940) – Strijkkwartet opus 8 (1935/36) Con brio, 2. Lento, 3. Allegro con variazioni Uitvoerenden: Kaprálová Quartet   Geheel in lijn met de esthetiek van de jaren twintig horen we in de muziek van Erwin Schulhoff neobarokke stijlmiddelen naast elementen uit de jazz en de music hall. Met de twee vierdelige Strijkkwartetten (1924 en 1925) schaarde Schulhoff zich naast Stravinsky en Hindemith: de snelle delen zijn sterk motorisch, de langzame zangerig of dromerig, maar nooit sentimenteel. Tegelijkertijd horen we op momenten ook de invloed van Arnold Schönberg. Vitezslava Kaprálová vertrok na haar studie in Praag naar Parijs om naast orkestdirectie compositie te studeren bij Martinů. Haar Strijkkwartet (1936) dateert uit haar Praagse jaren en verraadt haar Moravische afkomst. Maar we horen ook de invloed van de Tsjechische taal op de bouw van melodieën en ritmen, zoals ook in de muziek van Janáček.  

Hans Krasa (1899-1944) – Thema en variaties (1936) Uitvoerenden: Bennewitz Quartet Viktor Ullmann (1898-1944) – Strijkkwartet nr.3 (1943) Exposition, 2. Scherzo, 3. Durchführung des Hauptsatzes, 4. Largo (quasi Fuge), 5 Rondo-Finale Uitvoerenden: Leden van de Group for New Music Bohuslav Martinů (1890-1959) - Strijkkwartet nr.6 (1946) Allegro moderato, 2. Andante, 3. Allegro Uitvoerenden: Martinů Quartet Bohuslav Martinů (1890-1959) - Strijkkwartet nr.7 ‘Concerto da camera’ (1947) Allegro vivo Uitvoerenden: Martinů Quartet   Met zijn Thema en variaties voor strijkkwartet uit 1936 componeerde Hans Krasa een mooi afgewogen werk. Het thema is simpel en recht-door-zee, maar levert daardoor veel ruimte voor aardige stijlvariaties, van swing tot zuivere romantiek, van café chantant tot jazz en fugato. Het Derde strijkkwartet (1942/43) van Viktor Ullmann dateert uit de jaren toen hij in Theresienstadt gevangen zat. Het is een opvallend traditioneel werk, waaraan de herkomst en de omstandigheden in Theresienstadt geen vat hebben gehad. De vier delen lopen zonder onderbreking in elkaar over en vormen gezamenlijk een kunstige hoofd- of sonatevorm. Het Zesde strijkkwartet (1946) van Martinů dateert uit 1946. Martinů was vlak voor de oorlog naar de Verenigde Staten uitgeweken en woonde toen in New York. Kenmerkend voor zijn late stijl zijn de vele verwijzingen naar Tsjechische volksdansen. Het Zevende strijkkwartet (1947) heeft als subtitel ‘Concerto da camera’ meegekregen en wordt duidelijk gekenmerkt door neobarokke stijlelementen. Direct al aan het begin van het slotdeel moeten we aan de Brandenburgse concerten van Bach denken.  

Pavel Haas (1899-1944) – Strijkkwartet nr.2, opus 7, ‘From The Monkey Mountains’ (1925) Landschap. Andante, 2. Koets, Koetsier en Paard. Andante, 3. De Maan en Ik. Largo e misterioso, 4. Woeste nacht. Vivace e con fuoco             Uitvoerenden: Bennewitz Quartet Pavel Haas (1899-1944) – Strijkkwartet 3, opus 15 (1938) Allegro moderato, 2. Lento ma non troppo e poco rubato, 3. Thema con variazioni e fuga. Con moto Uitvoerenden: Pavel Haas Quartet   Met Pavel Haas, en eerder al Erwin Schulhoff en Hans Krasa, komen we bij een groep componisten die in de Tweede wereldoorlog ten onder zijn gegaan en van wie de muziek voor langere tijd uit de analen was geschrapt. Het Tweede strijkkwartet (1925) van Haas heeft als subtitel “Uit de Apenbergen” meegekregen, waarbij de ‘apenbergen’ een lokale bijnaam was voor het Moravische hoogland oftewel de streek Vysocina. De vier delen beschrijven momenten tijdens een zomervakantie in de Moravische heuvels: het idyllische landschap, een hobbelig tochtje met de koets, dromend onder de maneschijn, en een woeste zomernacht met dans en drank. Het Derde strijkkwartet (1938) van Pavel Haas laat mooi horen hoe in de jaren dertig een ingehouden lyriek de overhand kreeg op de ongeremde uitgelatenheid van de ‘roaring twenties’.  

Erwin Schulhoff (1894-1942) – Uit de Suite (1923) Alla Serenata, 3. Alla Czeca Uitvoerenden: Alma Quartet Amsterdam Bohuslav Martinů (1890-1959) - Strijkkwartet nr 4 (1937) Allegro poco moderato, 2. Allegretto scherzando, 3. Adagio, 4. Allegro Uitvoerenden: Martinů Quartet Bohuslav Martinů (1890-1959) - Strijkkwartet nr 5 (1938) Allegro non troppo, 2. Adagio, 3. Allegro vivo, 4. Lento - Allegro Uitvoerenden: Martinů Quartet   Erwin Schulhoff componeerde de Suite voor strijkkwartet in 1923. Deze muziek past volledig in de ‘roaring twenties’, nu echter vanuit Tsjechië bezien. Martinů's Vierde en Vijfde strijkkwartet uit 1937 en 1938 passen goed bij de veranderingen in de cultuur na het instorten van de beurs in 1929 en het zoeken naar meer lyriek. Bovendien laten deze werken horen dat Martinů in de loop der jaren steeds meer heimwee naar zijn vaderland kreeg. Het Vijfde strijkkwartet was aanvankelijk opgedragen aan de jonge componiste Vitezslava Kaprálová, die in Parijs bij Martinů studeerde en korte tijd een jeugdige affaire met haar leraar had.  

Hans Krása (1899-1944) – Strijkkwartet, opus 2 (1921) Moderato, 2. Prestissimo, 3. Molto lento e tranquillo Uitvoerenden: The La Roche Quartet Bohuslav Martinů (1890-1959) - Strijkkwartet nr 2 (1925) Moderato (Andante) - Allegro vivace, 2. Andante – Moderato, 3. Allegro – Scherzando Uitvoerenden: Martinů Quartet Bohuslav Martinů (1890-1959) - Strijkkwartet nr 3 (1929) Allegro, 2. Andante, 3. Vivo Uitvoerenden: Martinů Quartet   Hans Krasa, die samen met zijn vakbroe­ders Viktor Ullmann, Pavel Haas en Gideon Klein in 1944 vanuit Theresienstadt naar Auschwitz afgevoerd en in de gaskamers vermoord werd, componeerde zijn driedelige Strijkkwartet opus 2 in 1921. Het is een mild dissonant werk met prachtige sfeermomenten, een speels, intiem en dromerige langzaam deel. Internationaal was Bohuslav Martinů de meest succesvolle van de Tsjechische componisten van zijn generatie. Hij vestigde zich na de Eerste Wereldoorlog in Frankrijk, waar het bondige driedelige Tweede strijkkwartet (1925) is ontstaan. Hier en daar zijn Tsjechische motiefjes te horen, maar overwegend is dit een motorisch neoclassicistisch werk met een onverwachte ‘nachtmuziek’ in het Andante–Moderato. In het eveneens driedelige Derde strijkkwartet uit 1929 van Martinů is de toon wat Franser dan het vorige kwartet terwijl de muziek van Bartók inmiddels ook zijn intrede heeft gemaakt.