Advertise on podcast: Kiwal taariindi

E oo taskaram Kiwal taarindi en yewtay ko yowitii e Ñawu wi’eteengu Ebola, nguu ñawu teskaangu gila leɓɓi jooni to RD Konngo, e leyɗeele hoɗdiiɓe mum, e woodi e leyɗeele Afrik hirnaange, ina sikkaa ko ñawu ummortoonguu e kulle ladde. Ustagol laddeeji e noonanteeri kulle e puɗi no wi’iee "biodiwersite" woni tigi rigi sabu ƴellitaare ñawu nguu, ngu kulle ɗee raaɓaata yimɓe ɓee. Ko honno soppuru laddeeji waawata ɓeydagol raaɓugol nguu ñawu? Holno fotaa daroreede haa taw kulle goɗɗe jogiiɗe ɗiin ñabbuuli hewtaani ka koɗooli yimɓe ɓee ? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto hoɓɓe amen. Moodi Saliou Diallo hertorɗo banŋe taarindi, sosuɗo fedde nde wonaa laamuyankoore wieteende Guinée Ecologie, daraniide oo alhaali to Guinée. Kono ko addii en heɗoto Issa Amadou Anne, daraniiɗo taarindi, senegalnaajo. Ka joofingol en heɗoto Fatouma Binta Diallo gooto e ardiiɗo fedde nde wonaa laamuyankoore AGOREC, fedde dariinde ngam hiwude laddeeji ɗin to Guinee.

E oo taskaram Kiwal taarindi en yewtay ko yowitii e fijooji olempik sukaaɓe Dakar 2026. Ko e aset ngaroowo ɗin pijirlooji fuɗotoo ɗoo e Dakar. Ko ɓuri ujunaaji ɗiɗi atleeɓe no ɗaminaa eɗii pijirlooji. Ko ɗum saaɓi goomu topitiingu ɗin pijirlooji wieteengu COJOJ yuɓɓiniino golle yowitiiɗe e haɓɓugol tuundi poore, tutugol leɗɗe e laɓɓingol nokkuuji ɗo ɗiin pijirlooji waɗtetee wano Dakar e Saly to Mbour. E ɗum pelle sukaaɓe daraniiɗe taariindi tawtoraama e ɗen golle. Holko tigi rigi golle ɓen sukaaɓe siforii ? Ko woni golle maɓɓe ? Mbelle ɗee golle no waawi jokkeede caggal ɗiin pijirlooji ngam ɗum mbaawa battinde e taariindi ndii walla hundaari ɗii ? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto Ibrahima Ngom gooto e ardiiɗo fedde rendinde sukaaɓe daraniiɓe taarindi wieteende Jeunes Volontaires pour l’environnement e fransiire . Kono ko adii en heɗoto jantoore nde Fadima Sy waɗani en ko feewti e darnde sukaaɓe e woɓɓe tawtoraaɓe e ɗee golle yowitiiɗe e laɓɓingol Dakar ngam pijirlooji Dakar 2026. Ka joofingol en heɗoto kadi…

E oo taskaram Kiwal taarindi, en yeewtay hannde ko yowitii e tummbondiral adunayankeewal yowitiingal e ɗuuɗal-tagunndi yuɓɓinaangal Erevan to Armenie gila ñande 19 nduu lewru. E nder jonte ɗiɗi imminaaɓe leyɗe 196 yewtiday ko feewti e peeje haanaaɗe lelneeɗe ngam hiwude ɗuuɗal-tagunndi. Kono hannde kulle ladde goɗɗe wano demuuji woni ko mulude. E yeru to Guinee demuuji Bossou walla kadi kodiwoir to Parc Tanay. Holko woni sabaabu mulugol ɗiin deemuuji? Ko holɗum haanaa waɗeede ngam dadnude ɗin deemuuji? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto koɗo men Dr Adama Sangare ardiiɗo Yiilirde ngenndiire ngam keewal nguurndam leydi Guinée. Kono ko adii ɗum en heɗoto jantoore Rufao Baaba Ashwariya? Si heɗoɗen yiande heɗiyankooɓe men ko feewti e ndee toɓɓere.

E oo taskaram Kiwal taarindi en yewtay ko yowitii e ñalaande adunyankoore teddiniraande fadaade musibaaji, mawninaande hanki, sappo e tati nduu lewru. Hikka noon mawningol ndee ñalaande hawriti ko e bonanndaaji yowitiiɗi e ilam e nder yoga e leyɗeele Afrik haa heewve maayi e mum. Ɗum ko waano Senegaal, Guinee. Ko honno fotaa daroreede ngam faddaade ɗiin musibaaji. Ngam yeewtude e ndee toɓɓere, en mbismoto koɗo men Ansoumana Tounkara, gardiiɗo suudu topitiindu heege e musibaaji zi yimve nguurata to diiwal Labbe. Kono kadi e Fatoumata Maiga, jaŋnginoowo e bittoowo e musibaaji to duɗal toowngal ngal Bamako.

Toppitagol tuuɗe e nder gure mawɗe e nder Afrik ko caɗeele mawɗe jowitiiɗe e mahngo jaawngo gure ɗee, kono peeje nokkuure fuɗiima feeñde. To Dakar, leydi Senegaal, ko ina tolnoo ujunere e teemeɗe tati toonuuji tuuɗe werletee 1 ñalnde kala e nder wertallo Mbeubeuss, tawi noon ko ina tolnoo e miliyoŋaaji tati ton ina limtee e hitaande kala e nder leydi ndii fuu. E nder ɗuum, wuro Konakri ina yaltina tan fotde ujunere haa ujunere e teemeɗe ɗiɗi toonuuji tuuɗe ñalawma kala. Hol e eɓɓooji nokkuuji e renndo haanaa ƴetteede ngam moƴƴitinde toppitagol tuuɗe. Ngam yewtude e dow ndee toɓɓere en bismoto hoɓɓe amen Madany Sy, ardiiɗo fedde sindika renndinde gollooɓe to banŋe laaɓal to SONAGED, sosiyete toppitiiɗo laaɓal e nder Senegaal e Fatoumata Kante ardiiɗo fedde ADC Guinée dilayɗo to banŋe taariindi e bamtaare duumiinde. Kono ko adii en heɗoto jantoore gooto e gollidiizo men Mamadou Diongasi BAH ko feewti e oo alhaali.

Hannde e oo ɗoo taskaram en yewtay ko yowitii e tuundi poore. Ɗum no jokki e beydaade e duunde Afrique. Ngam haɓude ɗen tuuɗe ko ɓuri leyɗe cappanɗe ƴettii sariya ngam toŋude huutoragol poore. Leydi sakkitiinde ndii ko Gine tabintinii gila e alat ñande noogay ndee hitaande oo sariya ngam toŋude yeeyugol e huutoragol poore. Kono Ngal pellital mo maapini sanne yogga e ɓiɓɓe Gine huutorayɓe walla gollirayɓe poore. Mbela oo sariya tan no waawi haɓude kala ko yowitii e huutoragol haa e yeyugol poore ? Ko foti wonude pehe ngam wallitaade ɓee huutorayɓe poore ka golle makko ? Tigi tigi ko woni battane ɗin pooreeji e dow taariindi men haa e ngurdam men ? Ko yawti oo sariya ko foti wonude pehe ngam haɓude ɗum no haaniri ? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto hoɓɓe amen, Fatoumata Kante, ardiiɗo fedde nde wonaa laamuyankoore dillaynde e baŋe taariindi e ɓamtaare duumiinde. Kono kadi e Ibrahima Diallo Gammbinaajo halfinaaɗo geɗɗe sariya e hertorɗo to banŋe taariindi. Kono ko adii en heɗoto jantoore gollidiiɗo men to Conakry. Ko nii woni hannde mbaandi yewtere men.

Hannde e oo ɗoo taskaram en yewtay ko yowitii e battane poroduwiiji poson huutorteeɗi ka ndema wieteeɗi pesticides e fransiire e dow leyɗe remeteeɗe. Hay so tawii ɗii produiwiiji no joganii ndema kaa nafa, kono huutoraade ɗin produwiiji posoŋ so ɓurtii ina bonna mbaydi leydi, ina bonna kadi mbaydi nguurndam mum, ina addana caɗeele duumotooɗe taariindi ndii. Tigi tigi holko woni ɗeen battane ? Ko wonaa ɗum, holko holko foti wonude pehe gurnol ngesa tawa huutoraaki ɗiin prodwiiji ? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto Ceerno Mamadou Sylla Injeñorjo to Banŋe ndema. Kono ko addii en heɗoto huutortooɓe ɗin prodwiiji wano Korgue Diaw senegalnaajo ardiiɗo kawtal pelle rewɓe remooɓe diiwal Richard Toll rewo senegal. Ka joofingol, en bismoto Dr Tatiana Wade hertorɗo e wiɗtotooɗo e banŋe ndema. Ko nii woni mbaaydi yewtere men.

Yontere ɓenunde ndee en yewtuno ka taskaram men ko yowitii e ko oogugol e asugol kŋŋe battinta e leydi remeteendi ndii haa e taariindi men. Hannde e oo ɗoo taskaram en yewtay ko feewti e pehe haanaaɗe ƴetteede ngam wuurnitugol walla haydintingol ɗen leyɗe remeeteɗe haa die maaje ko ɗum bonni. Ngam yewtude e dow nde toɓɓere en bismoto hoɓɓe amen, Abdourahmane Diallo aardiiɗo kawtal asooɓe kaŋŋe e Seydou BAH daraniiɗo taariindi ɓe Kedougou diiwal wontirngal fuɗnaange Senegal anndiraangl asugol kaŋŋe, kono kadi en yewtiday e Ingeñiorjo ko feewti e oogugol Boke to Guinee wi'eteeɗo Thierno Madiou Diallo

Hannde e oo ɗoo taskaram en yewtay ko yowitii e ko oogugol e asugol kaŋŋe battinta e leydi remeteendi ndii haa e taariindi men. Ɗii lebbi yawtuɗi teskaama e leyɗe goɗɗe e nder Afrik samugol oogirnde e dow asooɓe kanŋe hono "Zamboï" ka keerol hakkunde Cameroun e Centre Afrikkono kadi Guinee haa e Konngo Kinshasha woni sabu maayɓe heewɓe. Wi’ide non asugol kanŋe no battina no feewi e dow taarindi men haa tinŋti non e leyɗe remeteeɗe ɗee. E oo taskaram men hannde ko ɗum yewteten e hoɓɓe amen Abdourahmane Diallo aardiiɗo kawtal asooɓe kanŋe e Seydou BAH daraniiɗo taariindi ɓe Kedougou diiwal wontirngal fudnaange Senegal andiraangl asugol kanŋe, kono kadi en yewtiday e Ingeñiorjo ko feewti e oogugol mo Boke to Guinée wieteeɗo Thierno Madiou Diallo.

Hannde yewtere taskara men yowitii ko battane pineeje (poneeje) huutoraaɗe hawkaaɗe e dow taariindi ndii. Ɗee pineeje e nder Afrik ummorii ko e naatgol pineeje kuutorteeɗe, moofteteteeɗe e nder gure. Ɗum no bonna leydi, henndu, e ndiyam, na addana kadi caɗeele cellal. Pineeje ko tuuɗe jogiiɗe batte bonɗe e weeyo. Tigi rigi holko ɗum waawi battinde e taarindi? Holko pehe fotaa ƴetteeɗe ngam haɓude ɗum?

Hannde e oo ɗoo taskaram en yewtay ko yowitii e battane hare hakkunde Iran, Israel e Dowlaaji dentuɗi Amerik. Ndee hare fuɗii ko gila e aset ñande 28 lewru ɗiɗaɓuru ndee hitaande ɗoo caggal nde wari ardiiɗo mawɗo mo Iran. Gila nden hare nden no jokki hakkunde ɗee leyɗe haa e leyɗe godɗe taariiɗe walla wonduɗe e Amerik. Ɗum noon ko misilaaji e misilaaji haa e boyli petrol bonneteeɗi walla suneteeɗi. Ɗum non no battini no feewi e dow taariindi ndii. Ngam yewtude e ndee toɓɓere en jaɓɓoto koɗo men wieteeɗo Alpha Oumar Bah, ginenaajo hertorɗo e taariindi e bamtaare duumiinde e Lamine Ibn Oumar Diallo, Ginenaajo hertorɗo kala ko feewti e ndiyam e laddeeji.

E e oo ɗoo taskaram en yewtay ko faati e battane hakkile tafaaɗe no wi’ee fransiire e dow taariindi ndii. Holko woni hakkile tafaaɗe ? Hol ngartam ɗum waawi addande taariindi ndii ? Hol caɗeele IA (intelligence artificielle) wondani taariindi ndii? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto Alfa Umaar BAH hertorɗo to baŋŋe taariindi e Kadiatou Kante hertorɗo kala ko yowitii e karalaaji kessi. Kono ko addii en heɗoto Mohamed Jang Jallo ñeeñuɗo to baŋŋe hakkile tafaaɗe e "digital"

E ooɗo taskaram en yewtay ko yowitii e soppuru leɗɗe ɗe rewaani sariya e nder Afrik . Hay so tawii sariyaaji ina ɓeydoo tiiɗde, njulaagu leɗɗe ɗee ngonaa laawɗuɗe ina jokki wonde huunde e geɗe ɓurɗe teeŋtude e ustude leɗɗe. Leyɗeele Asii, haa teeŋti e Siin e Innde no tuumaa e mum. Leyɗeele ɓurɗe tampude e taƴugol leɗɗe ko aldaa e sariya, ko Mali, Senegaal, Gine Bisaawo, Koddiwaar, Gammbi e Ganaa. Hol no mbaawirten ɓeydude haɓude soppuru leɗɗe ɗe aldaa e sariya ? Hol woni battane mum e hol peeje ngam haɓude ɗum ? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto hoɓɓe men hono Aliou Barry, gooto e ardiiɓe daraniiɓe ndiyam e laddeeji Gambi e Dokteer Demba BA Senegalnaajo hertorɗo taarindi e wiɗtiyanke e ko feewti laddeeji Kaasamans worgo senegaal. Kono ko adii en heɗoto miijooji adaaɗi e tongoode amen whatsaap on. Ka joofingol en bismoto Faatumata Kante Ginenaajo gooto e ardiiɗo fedde nde wonaa laamuyankoore daraniinde taarindi wieteende Renaced. Tedduɓe ko nii woni mbaadi yewtere men.

Wano woowiri non lewru kala, e oo ɗoo taskaram en yewtay fii darnde rewɓe afriknaaɓe ko yowitii e mbayliigu weeyo walla reenude taarindi men. Ko foti wonde darnde maɓɓe e nder pelle ɗe ɓe tawaa e mum ɗen? Holɗe e pehe woɓɓe e maɓɓe woni e ƴettude ngam haɓude mbayliigu weeyo? Ngam yewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto koɗo men, Faatumata Binta JALLO, ginenaajo tawaaɗo e fedde AGOREC woni fedde dariinde ngam haɓuɗe mbayliigu weeyo. Kono ko adii en heɗoto miijooji addaaɗi e toongoode WhatsApp men. Ka joofingol en bismoto Maryamou Moumini, jaayndiyanke keeriiɗo e banŋe taariindi. O tawano e jaayndiyankooɓe ɓe CFI hebli ko yowitii e ɗuuɗal tagoondi. Tedduɓe ko nii woni mbaadi yewetre mon.

Hikka hono no wano rawane nih, wameeji teskaama e nder diiwe Maatam e Bakkel, fuɗnaange e rewo Senegaal. Toɓooji keewɗi cabiima maayo Senegaal ƴeri, gure e gese njooli, ɗum ko caggal nde barage Manatali woppiti ndiyam. Ɗum saaɓi yoga e hoɗɓe e ɗii nokkuuji eggi e gure goɗɗe. Ko noon kadi to Gine, e nder Maneya caggal joortugol  leydi baɗnoongol toon haa heewɓe mbaasi heen pitaali mum en. Loriiɓe ɓee egginaama, ɓe koɗoyi to nokkuuji goɗɗi. Hannde e oo taskaram men, en jeewtat ko faati e egguɓe gure mum en saɓu caɗeele ndiyam walla maayo ƴeerngo haa e dimbugol walla joortugol leydi ina wi’ee e faransiire  ‘‘réfugiés climatiques’’. Holko foti wonde ngonka maɓɓe to bannge sariya ? Holno ɓee egguɓe sabu mbayliigu weeyo reenirtee?. Ngam yeewtude e dow ɗee toɓɓe en bismoto koɗomen Ceerno Saaliwu Diallo, ardiiɗo fedde nde wonaa laamuyaŋkoore daraniinde taariindi wi’eteende Guinee ecologie.