Advertise on podcast: Jak zachwyca? Język polski po godzinach

Ludwik Zamenhof, wymyślając esperanto, miał ideę, żeby stworzyć język, którym posługiwać się będą mogli wszyscy ludzie, niezależnie od kultury i miejsca, z którego pochodzą. Wiedział bowiem, jak bardzo nasze środowisko wpływa na język i jak często z tego powodu nie jesteśmy w stanie porozumieć się z kimś, kto ma inne tło kulturowe. Czasem dotyczy to nawet osób posługujących się tym samym językiem, ale pochodzących z innego regionu kraju. Dlatego Zamenhof w swoim języku świadomie unikał wszystkiego, co może być ściśle związane z kulturą. Zrezygnował m.in. z idiomów. Zaś idiomy to takie rośliny endemiczne języka. Czasem całkowicie nieprzetłumaczalne. Czasem podobne w rodzinie kulturowej. Czasem możliwe do zaszczepienia na innym gruncie, a czasem zmieniające swoje znaczenie w innym języku, choć niby treść ta sama. W tym odcinku będę się trochę przyglądać idiomom. Może nie pod mikroskopem, ale pod lupą na pewno: * opowiadam o tym, dlaczego idiomy są problematyczne, * opisuję różne rodzaje idiomów, * pokazuję pułapki idiomów, * sprawdzam, czy w esperanto rzeczywiście nie ma idiomów. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * W świecie idiomów Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Twórcy różnorakich kursów szybkiego czytania najczęściej reklamują je hasłem: “Czytaj jak geniusz”. Sugeruje ono, że jeśli czytasz szybko, czytasz tak, jak czytają geniusze, a zatem szybkie czytanie jest związane ze wzrostem Twojego IQ. Tylko że nie… Magia szybkiego czytania polega przede wszystkim nie na czytaniu słów, a zrozumieniu ogólnego sensu. To coś w stylu opowieści Woody’ego Allena o jego doświadczeniu szybkiego czytania: “Przeczytałem Wojnę i pokój w 20 minut. Jest o Rosji”. Zajrzałam do różnych artykułów i badań, bo proces czytania został całkiem nieźle przebadany, i po tych lekturach wyłonił mi się zupełnie inny obraz szybkiego czytania. W tym odcinku: * opowiadam, skąd się w ogóle wzięła idea szybkiego czytania, * sięgam do badań sprawdzających efektywność szybkiego czytania, * sprawdzam, czy rzeczywiście geniusze czytają szybko, * pokazuję, co wpływa na szybkość czytania. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Kurs szybkiego czytania: czytaj jak geniusz. Czy naprawdę? Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Tak to już jest, że język stoi zazwyczaj w pierwszym szeregu podczas wojny ideologicznej. Widać to również w dyskusji wokół feminatywów, która nie jest nowa, a jej efekty tak zero-jedynkowe jak niektórym się wydaje. Feminatywy ani nie stanowią zagrożenia dla języka, ani same nie zmienią naszego myślenia i miejsca kobiet w społeczeństwie. Przyjrzenie się im, jak każde przyglądanie się językowi, pomaga natomiast dotrzeć do swoich przekonań i świadomie zgodzić się na nie lub zacząć dążyć do ich zmiany. W tym odcinku: * opowiadam o tym, czy w ogóle jest rodzaj gramatyczny i czy każdy język go ma, * zwracam uwagę na “męski język polski”, * pokazuję, że feminatywy pełniły ważną funkcję w walce o niepodległość i wolność – szeroko rozumiane, * zastanawiam się, co dalej z feminatywami. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Feminatywy: wróg publiczny czy mesjasz narodu? Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Śmierć jest nazywana sytuacją graniczną, a więc taką, która zmienia wszystko. Nie sposób się z tym stwierdzeniem nie zgodzić. W momentach granicznych trudne, a czasem wręcz niemożliwe stają się komunikaty werbalne. Dlatego o śmierci najlepiej mówi się językiem poezji lub w ogóle milczy. Niemniej jednak gdy ktoś odchodzi, pozostają inni, żywi, tą śmiercią dotknięci. Tylko jak mówić o tym, czego nikt z żyjących nigdy nie doświadczy? W tym odcinku: * przyglądam się słowu “kondolencje”, * rozbieram na części powiedzenie “O zmarłych dobrze albo wcale”, * mówię o oswajaniu śmierci, * podaję kilka przykładów literackiego radzenia sobie ze śmiercią, * polecam kilka pieśni o śmierci. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, pieśni, o których wspominałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Język po śmierci: kondolencje i nie tylko Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Zapraszam na lekcję 26. Kiedy w 1822 r. Adam Mickiewicz zdecydował się na wydanie pierwszego tomu z poezją, znanego najbardziej jako Ballady i romanse, nikt nie miał wątpliwości – oto idzie nowe. Zarówno Ci, którzy późniejszemu wieszczowi kibicowali, jak i ci uważający go za grafomana. Oczywiście to nie było tak, że Mickiewicz wyskoczył ze swoimi Balladami jak Filip z konopii. Klasycystyczna literatura i tak się już kończyła, mimo buńczucznych odezw Koźmiana i jemu podobnych. Można powiedzieć, że Koźmian, to dzisiejsi boomersi, a romantycy – pokolenie Z. Z jednym małym „ale”. O ile w XIX wieku romantycy mogli się dość ostro dystansować od neoklasyków, a podział był wyraźny i zrozumiały przez każdego, o tyle od tegoż samego XIX w., od walki romantyków z klasykami, zaczyna się powolne mieszanie ze sobą pojęć, postaw, gatunków. Skutki tego widzimy dziś. I śmiem twierdzić, że w dzisiejszej rzeczywistości z poezją Mickiewicza byłby duży kłopot. W tym odcinku: * mówię o stosunku Ballad i romansów do nauki, * opowiadam o tym, czym dla Mickiewicza był język i jaką pełnił funkcję, * mówię o stosunku Ballad i romansów do gatunków literackich, * zastanawiam się nad “ludolubstwem” w Balladach i szerzej, w romantyzmie. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * XX wiek patrzy na Ballady i romanse Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Zapraszam na lekcję 25. Czy powstanie styczniowe jest tym wydarzeniem, które może nas jeszcze obchodzić? Czy będziemy wspominać je tylko na lekcjach historii i języka polskiego oraz na organizowanych co jakiś czas uroczystościach, jak w tym roku (2023), kiedy przypada 160. rocznica wybuchu powstania? Gdy zaczyna się po kartach mitu, odkrywamy, że pod tym, co nam się wydaje jest jeszcze inna warstwa, a pod nią kolejna i kolejna. Docieranie do nich pomaga nam wyraźniej dostrzec powtarzane schematy, idee drążące serce narodu od wieków, nierozwiązane spory, zamiecione pod dywan problemy. Każdy naród jest takim tekstem złożonym z różnych warstw, gdzie te nawet dużo wcześniejsze mają duży, choć często już nieuświadamiany, wpływ na warstwę najnowszą. I o tym właśnie jest powstanie styczniowe, a konkretnie to, co chcę o nim opowiedzieć. Będzie trochę polityki, kultury, literatury, perspektywy społecznej i prywatnej. Jak to w życiu. W tym odcinku: * opowiadam o pamięci społecznej i politycznej oraz jak na te przestrzenie wpływa i dziś powstanie styczniowe; * opowiadam o pamięci kulturowej i literackiej – pogdybam, jaka mogłaby być polska literatura, gdyby nie powstanie styczniowe; * odkrywam wzorce i mity, w których funkcjonujemy do dziś, a które niekoniecznie są zgodne z prawdą historyczną. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Na co komu dziś powstanie styczniowe? Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Zapraszam na lekcję 24. Rada Języka Polskiego działa w naszym kraju od 1996 roku. I od tego czasu wzbudza różne emocje. Najczęściej przypomina się o niej w przestrzeni publicznej w kontekście jakichś emocjonalnych sporów językowych. W okolicy „urodzin” Rady postanowiłam zebrać w jednym miejscu część informacji na jej temat. A przy okazji napisać trochę o tym, jak działa język, kto odpowiada za zasady, które w nim mamy i czy rzeczywiście musimy słuchać tego, co mówią nam językoznawcy normatywiści. W tym odcinku: * wyjaśniam, czym jest Rada Języka Polskiego i jakie ma kompetencje, * odpowiadam o podejściu do “ochrony języka”, * sprawdzam, kto wymyślił język polski? Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Rada Języka Polskiego – pomaga czy przeszkadza? Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Zapraszam na lekcję 23. Zacznijmy od tego, że w pierwszej połowie XIX w. Nad Niemnem czytamy trochę jak cenzorzy rosyjscy w 1888 roku. Czytamy przede wszystkim to, co jest nam znane, co rozumiemy, a ukryte przez Orzeszkową sensy są nam niedostępne. Z tej prostej przyczyny, że zarówno my, jak i cenzorzy nie mamy dostępu do umysłu i serca Polaka pod koniec XIX w. Czy to źle? Oczywiście, że nie. Dobre powieści można czytać na wielorakich poziomach, w zależności od zainteresowania, wiedzy, wcześniejszych lektur itp. Chcę jednak pokazać, że takie cenzorskie zanurzanie się w odczytywanie ukrytych sensów może wprowadzić nasze czytanie na zupełnie inny poziom i odsłonić przed nami bogactwo, które będzie dla nas znaczące – tu i teraz, dla naszego życia. Indywidualnego i społecznego. W tym odcinku: * wyjaśniam, skąd się wziął “mezalians” w Nad Niemnem, * odpowiadam na najczęściej zadawane pytanie w kontekście tej powieści – po co tam tyle opisów przyrody, * wysyłam słuchaczy na spacer. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Nad Niemnem z dorosłej perspektywy, czyli jak mezalians utopił się w Niemnie Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Zapraszam na lekcję 22. JĘZYKOZNAWCY USTALILI TO PONAD WSZELKĄ WĄTPLIWOŚĆ! Tak mógłby brzmieć clickbaitowy tytuł lub lead tekstu na temat używania formuły Witam w e-mailach. W końcu od ponad dziesięciu lat jej stosowanie lub nie rozpala wyobraźnię wielu i wywołuje coraz to nowe dyskusje w Internecie. Mimo językowej afery, jaką kiedyś wywołała deklaracja Michała Rusinka, rozpoczynanie e-maila od Witam jest już powszechne, choć nadal niepoprawne i przez część osób nielubiane. I co z tym fantem zrobić? W tym odcinku: * wyjaśniam, dlaczego “Witam” na początku e-maila jest problematyczne, * opowiadam o tym, jak kształtuje się zwyczaj językowy, * zastanawiam się nad celem korespondencji i wpływu, jaki wywiera na niego “Witam”, * szukam odpowiedzi na pytanie, co zrobić z tą nadal problematyczną formą rozpoczynania e-maila. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Co zamiast “Witam”? O współczesnej korespondencji elektronicznej Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Zapraszam na lekcję 21. Najtrudniej było mi zacząć ten odcinek. Skoro bowiem język może być użyty w służbie niemoralności, to od razu pojawiło się pytanie o moralny status języka. Czy można w ogóle mówić, że język jest moralny lub nie? Potem przyplątała się z kolei wątpliwość odnośnie rozumienia pojęcia “moralność”, które nie jest przecież tożsame z “etycznością”. I tak dalej, i tak dalej… System na chwilę się zawiesił.Na potrzeby tego odcinka przyjmijmy zatem, że “moralne” jest to, co zostało uznane za dobre przez społeczeństwo. Zaś język sam w sobie jest amoralny, czyli ani moralny, ani niemoralny. Jednak ponieważ język nie istnieje sam w sobie, a zawsze w użyciu, w jakimś sensie możemy mówić o jego moralności lub niemoralności. Sama zaś moralność, jak wykazywał Charles Taylor, jest możliwa tylko w języku i przez język. Nie ma czegoś takiego jak niema moralność. Żeby więc uniknąć głowienia się nad metajęzykowymi rozważaniami, skupiłam się na tym, jak dzisiaj wykorzystujemy język w złych celach. Stąd też tytuł odcinka brzmi nie “Niemoralny język”, a “Język w służbie niemoralności”, czyli służący, bardzo ogólnie mówiąc, złym celom. Podzieliłam te złe cele na trzy grupy i o nich opowiadam:1. Przekleństwa2. Manipulacja3. Projekcja negatywna W tym odcinku: * wyjaśniam różnicę między przekleństwem a wulgaryzmem, * opowiadam o tym, jak można manipulować przez struktury języka, * pokazuję, że to, jakich określeń używamy wobec drugiego człowieka, naprawdę ma znaczenie. Jeśli chcesz przeczytać to, o czym mówiłam, sprawdzić bibliografię, z jakiej korzystałam, zajrzyj do artykułu, na podstawie którego powstał ten odcinek: * Język w służbie niemoralności Podcastu JAK ZACHWYCA? można słuchać na tej stronie oraz na platformach: * Soundcloud * Spotify * Anchor * Google Podcast * iTunes

Panuje przekonanie, że polszczyzna jest uboga w słownictwo jeśli chodzi o język intymny. W tzw. dirty talk (po polsku byłaby to chyba „sprośna gadka”) jesteśmy zdani na wulgaryzmy, pojęcia medyczne lub infantylne określenia. Słychać zachwyty nad językiem francuskim czy włoskim, które operują wieloma pięknymi zwrotami erotycznymi. Jak to zwykle bywa, wszystko to prawda i nieprawda jednocześnie, albo, jak mówią niektórzy, „to zależy”. Pokazuję więc, na przykładach z literatury i nie tylko, jak to jest w rzeczywistości i dlaczego.