Advertise on podcast: Tolosa ezagutzeko audiogida

Eskolapioen Lorategian lasaitasuna arnasten da, oraindik ere herriko bihotzean kokatuta bagaude ere. Tolosako txoko eder eta lasaietako bat da, tolosarrek atseden hartu eta paseatzeko erabilia. XIX. mendearen amaieran sortu zen, Eskolapioen eskola Tolosan ezarri zenean, eta Tolosako panoramika ezagunenetakoari ematen dio bide. Oria ibaia, Zerkausia, Uzturre mendia… Tolosa Argazki bakarrean jasota! Hementxe amaituko dugu ibilbidea, baina, aurretik, gomendio batzuk emango ditugu gure herriaz gozatzen jarraitzeko. Izan ere, Tolosak aukera asko eta asko eskaintzen ditu, hala nola lehen mailako merkataritza, ospe handiko gastronomia eta sekulako ingurunea. Kultura-eskaintza zabala eta azoka bereziak ahaztu gabe. Ongi jatea gustuko duen ororentzat, erretegiak dira altxorrik handiena. Hemen asmatu zen parrila makurtuaren teknika, gaur egun mundu osoan erabiltzen dena. Eta zer esan txuletoiaz… jaki bikaina! Eta gehiago: babarrunak, Ibarrako piparrak, pintxoak, teilak eta zigarrotxoak, gorrotxak… Leku askotan dasta daitezke. Pentsatze hutsarekin ahogozoa egiten da. Naturaz gozatzeko, Uzturre mendiaren tontorrera joatea proposatzen dizugu: Izaskun auzoa zeharkatuta edota antzinako erruki-etxetik eta bertako putzuetatik igarotzen den bideari jarraituz. Hango ikuspegiak ez du huts egiten. Halaber, oso urrutira joan gabe, lasaitasunaz gozatu daiteke edozein hiri-parketan: Zumardiaundia, Zabalarreta eta Elosegi. Eta abentura nahi izanez gero, Bedaio auzotik abiatuta Aralar mendilerro handi eta zoragarrian barrena ibiltzea edo Urkizutik abiatuta Hernio mendiko gailurreria zeharkatzea proposatzen dizugu. Bestela, kalez kale ibiltzen jarraitzeko aukera d**o. Izan ere, beti aurkituko duzu gauza harrigarriren bat Tolosako kaleetan! Eskerrik asko gu ezagutzera etortzeagatik. Eta ez ahaztu Gaztelako atea eta Atauts beti daudela irekita, itzul zaitezen. Laster arte!

Lizardi Plazara iristean, plazaren erdian dagoen iturria ikusiko dugu, une aproposa arnasa hartu eta ura edateko. Iturriaren ondoan dagoen monumentuak arreta berezia eskatzen du, nekazariei eskainitako eskultura bat baita. Monumentu honetan irudikatzen diren pertsonen janzkerak garai bateko herriko langileen izaera eta duintasuna islatzen dute. Plaza hau Tolosako erdigune geografikoan kokatzen da, eta hemendik pasatzen diren zubiek inguruko udalerrietara bidea irekitzen dute. XIX. eta XX. mendeetan Tolosako paper lantegiek Europa osorako papera ekoizten zuten, eta paper mota desberdinak egiten zituzten, besteak beste, idazteko papera eta egunkariak inprimatzeko materiala. Paper-industria errekaren inguruko kokapen estrategikoari esker garatu zen, uraren erabilera erraza izanik ekoizpen prozesuetan. Esaten dutenez, errekaren urak egunean ekoitzitako paperaren kolorea izaten zuen. Fabrika horien jarduerak herriaren garapen industriala sustatu zuen, eta horrek eragin zuzena izan zuen biztanleriaren hazkundean eta herriaren modernizazioan. Egun, paper- fabrikak desagertu badira ere, nekazariei eskainitako monumentuak eta plazaren izenak iragan oparo hori gogora ekartzen dute. Plazaren izenak, bestalde, Xabier Lizardi izeneko euskal idazle eta poeta handiari egiten dio omenaldi. Jose Maria Agirre Egaña izenez jaioa 1896an, Lizardi euskal literaturan eragin handiko figura izan zen, euskarazko poesia modernoa berritu zuelarik, euskarari bultzada berria emanez. Azken geralekura heltzear gara: Eskolapioen lorategia. Goazen Tolosako argazki perfektua ateratzera!

Zerbaitengatik bada ezaguna Tolosa, Inauteriak izango dira arrazoia. Eta jai horietako agertoki nagusienetakoa duzu Zezen Plaza, gure hurrengo geralekua. Euskal Herriko ezagunenetakoak dira Tolosako Inauteriak. XX. mende hasieratik egiten dira, eta lurralde osoan ospe handia dute. Eta hain zuzen, Zezen Plazak Inauterien bueltan izaten du erabilerarik handiena, ia arratsaldero jendez betetzen baita. Festa koloretsua izaten da, mozorro eta txarangen doinu artean. Horrela, Tolosako Zezen Plaza ez da soilik zezenketetarako erabili. Herriko beste ospakizun tradizional batzuek ere leku honen inguruan garatu dute beren identitatea, hala nola, herri kirolek. Tolosako Zezen Plaza 1903an eraiki zen. Plazak estilo neomudejarreko ezaugarriak ditu, adreilu gorrizko fatxadarekin eta arku gotikoek ematen dioten dotorezia bereziarekin. Baina Tolosako Zezen Plaza ez da ohiko zezen-plaza bat. Ezaugarri bereziak ditu, zorua harrizkoa baita. Harea soilik zezenketetarako erabiltzen da. Galtzada-harrizko zorua du, garai bateko idi probak egin zitezen. Gaur egun, ordea, beste herri kirol batzuk hartu dute indar handiagoa. Tarteka-tarteka, aizkora, harri-jasotze edota pentatloi txapelketa eta apustuak egiten dira. Jaietatik lasaitasunera, goazen Lizardi Plazara.

San Frantzisko pasealekuaren amaierarekin batera helduko gara Oriaburu eraikinera. Udal- ondare izendapena duten ia 50 eraikinetako da hau. Bertan egoitza duten erakundeen artean dago, besteak beste, Tolosa&Co elkartea. Elkarteak Tolosako merkataritza txikia sustatu eta biziberritzea du helburu, ekimen eta jarduera ugariren bidez, eta Oriaburu eraikina horien guztien gune nagusi bilakatu da. Tolosan komertzioak pisu handia du, merkataritzaren erdigune sendoa da eskualde osoan, eta bertako ekonomiaren motore nagusietako bat bihurtu da. Komertzio txiki eta ertainen sare zabala d**o; Tolosaldeko komertzioaren erdigune nagusia da hau, eta herriko merkataritza sektoreak eskualdeko bizitza ekonomikoan eragin handia du. Saltzaile txikiak biltzen diren tokia izanik, denda txiki eta familiarretan jaiotako bizitasun handiz beterik d**o herria. Hain zuzen, herriaren izaera bereziari eusteko balio du merkataritza txikiak, bertako produktuak eta zerbitzuak eskainiz. Oriaburu eraikinatik ibaiera hurbiltzen bazara, Berazubi estadioa ikusiko duzu, Espainiar estatuko lehen estadioa izateagatik ezaguna. 1928an inauguratu zuten, eta futbolaren eta atletismoaren historian berezko lekua du. Berazubi estadioa tokiko eta nazioarteko futbolaren eta atletismoaren partiduak jokatzeko erabiltzen da. Kirolarientzako eta zaleentzako topagune garrantzitsua da; Estadio hau Tolosako kirol kulturaren eta historiaren lekuko da. Oriaburu eraikinaren eta Berazubi estadioaren inguruan, Tolosako zonalde moderno eta erresidentzialagoan zaudela ikusiko duzu. Zonalde honek Tolosaren hazkunde urbanistikoa eta aldaketa arkitektonikoa islatzen ditu, eraikin modernoagoekin eta etxebizitza bloke berriekin. Tolosako herriaren alde tradizionalagoekin kontrastean, zonalde honek modernitatearen eta herriaren etorkizunaren irudia eskaintzen du, herritarrei bizi-kalitate handiko espazioak eskainiz. Ezkerraldera egingo dugu tolosarren bihotzean dagoen eraikinaren bila: Zezen Plaza.

Tolosako eraikin berezienetako baten aurrean zaude. Beotibar pilotalekuari itsatsita dago, baina, gainera, ez du parekorik: XX. mendearen hasierako abangoardiako diseinua islatzen du Fronton jatetxea hartzen duen eraikinak. Art Deco estiloan eraikia, eraikinak lerro garbiak, geometria ausarta eta dekorazio dotorea uztartzen ditu. Kanpoaldetik begiratuta, estilo honen ezaugarri nagusiak nabarmentzen dira, hala nola erliebe geometrikoak eta forma sinple baina erakargarriak. Gure historia modernoaren adibide garbia dugu Fronton eraikina, herriko ondare arkitektonikoaren adibide bikaina, modernitatea eta historia batzen dituena. Bere aldetik, Beotibar pilotalekua, eskupelotaz gain, pala eta zestapuntarako ere erabiltzen da. Kirol tradizional hauek Euskal Herriko kulturaren parte bizia dira, eta pilotalekuan ikusleek partida zirraragarriez gozatzeko aukera dute, bertako nahiz nazioarteko txapelketetan. Partidak asteburuetan izaten dira maiz, baina egutegi zehatza aldatzen joan daiteke urtean zehar; hala ere, bisitariei gomendatzen zaie egitaraua aurretik Turismo bulegoan kontsultatzea, esperientzia paregabea gal ez dezaten. Euskal pilotaren tradizio bizia bertatik bertara ezagutzeko aukera aparta eskaintzen dute. 1890. urtean eraiki zuten, frantziskotarren frontoiaren leku berean, nahiz eta 1935. urtera arte ez zuen gaur egungo itxura hartu. Gregorio Azpiazuk egindako proiektu hau arkitektura arrazionalistaren irudia da eta Gipuzkoako ondare kulturalaren sinboloa. Fronton pilotalekutik aterata, San Frantzisko pasealekuan gora egin eta hurrengo geralekura bidean, geldialdia egingo dugu. Ezkerraldean Nestor Basterretxearen ‘Goldea’ eskultura ikusiko dugu. 2001ekoa da eskultura hau, eta iraganean funtsezkoa izan zen tresna bat ekartzen du orainaldira, etorkizuneko belaunaldien aurrean antzinako balioak ikusarazteko. Nestor Basterretxea, euskal artista ospetsua, eskultura eta arte bisualen arloan egindako lanagatik da ezaguna. Estilo pertsonal eta hizkuntza bisual berezia garatu zituen. Harreman estua zuen Euskal Herriaren kultura eta ondarearekin. ‘Goldea’ eskultura artista handi baten herentzia eta Tolosako ondare artistikoaren parte da. San Frantzisko pasealekuan barrena ibiliko gara, amaieran dagoen eraikinera iritsi arte: Oriaburu eraikina.

Parez pare duzu San Frantzisko eliza. Herriko bihotzean kokatuta, nabe bakarreko eliza dugu hau; kanoi ganga eta erretaula errenazentista interesgarria ditu. Tradizioa eta modernitatea uztartzen dituen espazio bizia da, herritarren eta bisitarien topagunea. 1587an ireki zituen lehen aldiz ateak San Frantzisko elizak. Harresietatik kanpo dago eraikia, Gaztelako errege bidean, eta hasiera-hasieratik garrantzi handia izan du Tolosan. Gerra karlistetan kuartel, ospitale eta biltegi izan zen. Karlisten etxea. San Frantzisko elizak funtzio militar eta estrategiko garrantzitsua bete zuen, beraz. Bertan zaurituak artatu eta armak eta hornidurak biltegiratu ziren, karlisten borroka sostengatzeko. Kokapen estrategiko horri esker, herriaren eta inguruko eskualdearen fede eta kulturaren testigu izan da mendeetan zehar. San Frantzisko pasealekua Tolosako bizitzaren ardatz nagusietako bat da. Pasealeku zabal eta atsegin honek, herritarren eguneroko jardueretan leku esanguratsua hartzen du. Herritarren eguneroko bizitzako agertoki izateaz gain, beste hainbat ekitaldi ere hementxe egiten dira, hala nola azokak, jaialdiak, eta kontzertuak. Pasealekua, gainera, Tolosako herrigunean barrena ibiltzeko oso aproposa da, inguruan dauden eraikin historikoak eta monumentuak ezagutzeko aukera paregabea eskaintzen baitu! Gaur egun, San Frantzisko eliza, toki sakratua izateaz gain, kultur ekitaldiak egiteko espazio esanguratsua ere bada. Elizak bere izaera historikoa eta artistikoa mantentzen duen arren, erabilera berriak hartu ditu, komunitateari eta bisitariei harrera beroa emanez. Bereziki nabarmentzekoa da Abesbatzen Lehiaketako kontzertuak bertan egitea. Elizaren akustika bikainak musika ekitaldi horiek egiteko leku ezin hobe bihurtzen du. Gainera, elizan beste hainbat kultura-jarduera ere egiten dira, hala nola erakusketak hitzaldiak eta kontzertuak, espazio honek Tolosako kultur bizitzan duen papera sendotuz. Metro gutxitara aurkituko duzu gure hurrengo geralekua: Fronton.

Ondoko elizaren izena hartu duen San Frantzisko pasealeku jendetsuan gaude. Tenplua 1587tik 1674ra bitarte eraiki zen, Uroinaga iturriaren ondoan dagoen orube honen jabea izan zen Pedro Mendizorrotzen aginduz. Lur hori lagatzeaz gain, mila dukat eta eraikuntzarako beste hamar dukateko urteko errenta bat ordaindu zituen. Harresitik kanpo kokatu zen, baina garrantzi berezia hartu zuen Gaztelako Errege Bidearen ondoan zegoelako. Elizak nabe bakarra du, kanoi-ganga bat eta erretaula errenazentista interesgarri bat, Ambrosio Bengoetxeak egina. Halaber, ia bi mendetan, teologia-eskola garrantzitsu bat ezarri zen bertan. Inguruetan, 12.300 m²-ko azalera hartzen zuten lorategiak eta baratzeak zeuden. Eliza- desamortizazioarekin, partzela horietan pilotaleku bat eraiki zen 1860an, komentuko horma frontis gisa erabilita. Halaber, Probintziako Artxiboa eraiki zen 1904an. Biek zutik diraute gaur egun, eta lur horiek nolako zabaltasuna zuten imajina dezakegu. Gipuzkoako Artxibo Orokorra elizatik hurbilen dagoena da. 1530. urteaz geroztik, Santa Maria elizako sakristiaren gainean egon zen, baina txiki geratu zenez gero, Aldundiak eraikin hori egiteko eskatu zion Manuel Etxabe foru-arkitektoari. Segurtasun arrazoiak direla eta, lorategiz inguratuta eraiki zen. Inguruko eraikinen batek su hartuz gero dokumentuak babesteko modua izan zen. Artxiboak 7.100 metro linealeko biltegiratze-edukiera du, eta gordetzen dituen funtsen artean, foru-erakundeek XV. mendetik XX.era bitarte sortutako dokumentuak daude. Aurrera egin baino lehen, goazen arreta jartzera hurrengo puntuan: San Frantzisko eliza.

Ba al zenekien Tolosa Gipuzkoako hiriburua izan zela? Gobernu aurrerakoien garaian izan zen, 1844tik 1854ra bitarte. Garai horretan erabaki zen Aldundiaren Jauregi neoklasikoa eraikitzea. Barrenatxoenea edo Portaletxe etxearen orubean eraikita d**o. Antzina, harresia zegoen bertan. Eraikina Foru Jauregia izateko asmoarekin eraiki zen, baina inoiz ez zen izatera heldu, obrak 1856an amaitu baitziren; hau da, Donostiak hiriburutza berreskuratu ondoren. Funtzio hori gabe, Eskolapioak finkatu ziren bertan, 1982. urtera arte. Harrezkero, Antonio Maria Labaien Kultur Etxea da, euskal antzerkiko lehen idazlea eta Bigarren Errepublikaren aldian Tolosako alkatea izan zenaren izena hartuta. Eraikinaren kolore horia nabarmentzen da, eta badu mamia kontuak: Udalak, hasiera batean, ez zuen baimena eman kolore horrekin margotzeko, baina azterlan batek frogatu zuen antzina eraikin gehienek kolore hori zutela. Azkenean, onartu egin zen kolore hori, eta, diotenez, Alde Zaharreko etxeak harrezkero hasi ziren egungo kolore bereizgarriak izaten. Itzul gaitezen Sanjoanetara. Izan ere, bertan egiten da udal-agintarien segizioak herriari eskaintzen dion dantza tradizionala. Lehenik eta behin, alkateak aurreskua dantzatzen du, eta, ondoren, talde politiko guztietako zinegotziez osatutako gobernu osoa hasten da dantzan. Azkenik, erreparatu diezaiogun Triangulo plazaren erdian dagoen eskulturari. Atauts izeneko altzairuzko obra da, Jorge Oteiza eskultoreak 1994. urtean egina. “Ate” eta “huts” terminoak biltzen ditu, eta, artistaren hitzetan, “herrian eta herrialdean sartzeko eta haiek ezagutzeko atea da”. Merezi du ate horretatik sartzea eta gu ezagutzea, ezta? Atzera begiratzen baduzu, pasealeku luze bat aurkituko duzu: San Frantzisko pasealekua. Bertatik jarrai dezaun gure ibilbidea.

Tolosako lehen zabalgunean gaude; hau da, Euskal Herria plazan. XIX. mendeko plaza neoklasiko bat da, bere zabaltasunagatik eta simetriagatik nabarmentzen dena. Alde bakoitzak 50 metro ditu. Garai batean, ganadu-azoka egiten zen astelehenero plaza honetan. Gaur egun, larunbateko merkatuko postuak jartzen dituzte. Eraiki zen lehen eraikina Justizia Jauregia izan zen. Eraikin horren arkitektura gainerakoenaren desberdina da. Erlojuaren gainean, jurisprudentziaren sinboloa den balantza d**o oraindik. Horregatik, herritarrek Justizia plaza deitzen diote oraindik. Jauregia espetxea ere izan zen, bai XIX. mendean, bai Gerra Zibilaren garaian. Bertan espetxeratu zuten Jose Mari Iparragirre poeta, euskal nazionalismoa goraipatzen zuten abestiak egiteagatik, haien artean Gernikako Arbola ospetsua. Uste denez, espetxean eman zuen aldian beste bertso ezagun bat konposatu zuen: amari eskainitako “Nere amak baleki”. Garai batean eraiki honetan sartzeak itxialdia eta malenkonia bazekarren ere, gaur egun txotxongiloen mundu koloretsu, alai eta magikoaren lekua da. 2009. urtean eraikina birmoldatu zenetik, Tolosako Nazioarteko Txotxongiloen Zentroaren (TOPIC) egoitza da. Bertan, mundu osoko figurak dituen museo bat, zentro dokumental bat, egoitza bat, ikasgelak eta arte mota horri eskainitako antzoki bat daude. Merezi du bisita egitea. Komeni da, halaber, plazako arkupea zeharkatzea eta sabaietako pinturak ikustea. Bertako lau artista ospetsuren obrak dira: Iñaki Epelde, Jose Luis Longaron, Koldo Jauregi eta Jose Mari Hernández. Gainera, giro bikaina sortzen da plazaren inguruan. Giroaz ari garela: jaietan funtsezko uneak bizi izaten diren plazetako bat da. Une azpimarragarrienetako bat San Juan eguna da. Egun horretan, eskopetarien konpainia guztiak plaza honetan biltzen dira, elkarrekin salbak jotzeko. Lehentxeago, erraldoiek plazaren erdian egiten dute dantza, eta buruhandiek, berriz, Justizia Jauregiko balkoietan. Irudi ederra, zalantzarik gabe. Hasi garen lekura itzuliko gara, hau da, Triangulo plazara.

Plaza Berria Tolosak bere historian bizi izan duen eraldaketaren adibide adierazgarria dela esan daiteke. Alde Zaharraren barruan eraikitako azken plaza izan zen, eta horregatik deitzen zaio Plaza Berria. Hiribaratzeta izeneko eremua hartu zuen. Izan ere, Erdi Aroan harresi barruko baratze- eremua izan zen. XVII. mendearen amaieraz eta XVIII. mendearen hasieraz ari gara. Plaza bihurtu zenean, merkataritzarako gunea izan zen, eta ekitaldiak ere egin ziren bertan, hala nola pilota-partiduak, dantzak eta zezenketak. Hain zuzen ere, iparraldera ematen duen eraikinari (goialdean erloju bat duenari) Toriles Etxea deitzen zitzaion, zezenak bertan gordetzen baitziren. Hala ere, hau ez da Toriles Etxearen jatorrizko eraikina. Izan ere, XIX. mendean plaza zabaltzeko obra batzuk egitean, metro batzuk atzerago berreraiki zuten. Beste aldean, Abastos eraikina nabarmentzen da. Bigarren udaletxea izan zen hasieran, eta alondegia geroago. Azokako ia 50 postu biltzeko lekua izatera iritsi zen. Gaur egun, berriz, haurtzaindegi bat da. Eta, jakina, kioskoa. Merezi du eskailerak igotzea eta gora begiratzea, Iñaki Epelde artista tolosarrak 2002an egin zituen muralez betetako sabai koloretsua ikusteko. Gaur egun, hainbat kontzertu egiten dira bertan. Kioskoko eskaileren parean dagoen pasabide txikian, Tolosan behin baino gehiagotan izan diren uholdeetan ura zer mailatara iritsi zen d**o markatuta. Ura maila horietara iritsi zela pentsatze hutsak itolarri-sentsazioa eragiten du, ezta? Tunela osatzen duen eraikinari Damen Etxea deitzen zaio, eta Tolosa harresiztatuan sartzeko ateetako bat zegoen lekua zen, Erretengibel kanalera ematen zuen atea, hain zuzen ere. Handik, Rondilla kalera irtengo gara, eta Euskal Herria plazara abiatuko gara, trafikoaren noranzkoari jarraituz.

Tolosako jauregi nabarmenetako baten aurrean gaude: Atodo Jauregia. Errenazentista estilokoa da, XVII. mendekoa, eta Tolosako tertzioen kapitain eta Felipe II.aren Erromako enbaxadore Fermin Atodok eraiki zuen. Haren jatorrizko armarria ikus daiteke oraindik. Jauregiak hainbat erregeri eta erregini eman zien ostatu, hala nola Felipe III.ari, Maria Luisa Borboikoari, Fernando VII.ari edo Karlos IV.ari. Hain zuzen ere, errege-postontzia izan zenari dagokion zulo bat dago fatxadan. Bertan uzten ziren erregearentzako gutunak, eta biltzera etortzen zirenek jauregian ematen zuten gaua. Urte askotan, kuartel gisa ere erabili zen, eta 1903an, berriz, Maria Sortzez Garbiaren ordenako mojek beren lehen ikastetxea instalatu zuten bertan. Jauregiaren kokapena ere ez da kasualitatea; izan ere, Frantziaren eta Nafarroaren arteko bideak kale hau zeharkatzen zuen. Uste denez, kale Nagusia Tolosako lehen kalea izan zen. Zirkulazio horren testigantza moduan, jauregitik metro gutxitara dagoen kartel bat d**o, ondoko plazako eraikinetako baten fatxadan. Honako hau dio: «Carruajes para Navarra, por la calle Mayor» («Nafarroarako zalgurdiak kale Nagusitik»). Plaza Felipe Gorriti konpositore nafarrari eskainita d**o. Gorriti hiribildura etorri zen bizitzera, eta ospe handiko obra ugariren egilea izan zen. Plaza honetatik abiatzen da goizeko zortziretan Inauterietako diana ospetsua. Musika-banda Alde Zaharreko kale guztietan barrena ibiltzen da abesti honen doinuan. Esaten denez, herria esnatzeko eta jaien egun handia iragartzeko egiten da. Egia esan, ordu horretarako kaleak jendez beteta egoten dira, pijamarekin, kamisoiarekin edo bainu-txabusinarekin jantzita bandaren atzetik saltoka joateko asmoz. Benetako gertakaria herritarrentzat!

Tolosako lehen eraikina jaso zen lekuan zaude seguruenik. Erabat berresten duen dokumentaziorik ez badago ere, Andia Dorrea X. menderako eraikita zegoela adierazten duten zantzuak daude. Bertan jaio eta bizi izan zen Domenjon Gonzalez Andia, Batzar Nagusietako eskribaua eta funtsezko figura foru-erakundeak eratzeko oinarria izan zen Gipuzkoako Ermandadea finkatzeko eginkizunean. Hori dela eta, Gipuzkoako Errege goitizena jarri zioten. Halaber, zeregin garrantzitsua bete zuen Ingalaterrako koroarekin bakea sinatzeko. Itun horri esker, Gipuzkoaren eta Ingalaterraren arteko itsas trafikoa sendotu egin zen. Dorrera itzuliko gara. Izan ere, 1503an Tolosa suntsitu zuen sutean, lau hormak baino ez ziren zutik geratu. Domenjonen seme Anton Gonzalez Andiak berreraikitzeko agindua eman zuen, eta Udalari eman zion gero. Harrezkero, hainbat erabilera eman zitzaizkiola uste da: alondegia izan zen 1524an, eta kontzejuaren egoitza eta Udaletxea 1546. urteaz geroztik. Espetxea izan zela ere aipatu dute zenbaitek. Gaur egun, etxebizitza-bloke bat da, eta armarri baten aztarnak eta teilatu-hegalean zeuden bost gargoletako bi baino ez dira geratzen. Domenjón González Andiaren irudia ez da desagertu, beste modu batean agertzen bada ere. Tolosako erraldoi eta buruhandien konpartsako figuretako bat da. Desfileko burua da, eta dantzetan bikotea osatzen du haren emazteari eskainitako erraldoiarekin: Catalina de Tapia. Konpartsa hogeita hamar bat gaztez osatuta d**o, eta sei erraldoi eta hamar buruhandi ditu, Iñaki Moyua artistak egindakoak. Jaiegun seinalatu guztietan agertzen dira, eta, beraz, zure bisita egun horietako batean egiten baduzu, ez geratu nola dantzatzen eta bira egiten duten ikusi gabe. Aire, aire!

Berdura plaza Tolosako beste leku ikoniko bat da. Azoka-eremua izan da Erdi Aroaz geroztik. Antzina, alondegi bat zegoen plaza honetan. Barazkiez gain, haragia eta arraina saltzen zen egunero. Gaur egun, barazkiak, loreak eta landareak saltzen dira larunbatero. Plaza 1840an hasi zen egungo itxura hartzen, alondegia eraitsi eta bi aldeetan dauden etxeak eraiki zirenean. Erreparatu arkuei: artisauen postuak identifikatzeko (eta, era horretan, udalak zerga kobratu ahal izateko) zenbakiak dituzte oraindik. Beste bitxitasun bat: konturatu al zara bi eraikinak asimetrikoak direla? Udaletik hurbilen dagoen aldeak 13 arku ditu, eta besteak, berriz, bat gutxiago. XIX. mendearen amaieran, azokarako barruti estali bat sortzeko beharra sortu zen. Hortaz, 1899an kristalezko estalkia gaineratu zitzaion. Egilea Jose Alejandro Mugica arkitektoa izan zen. Bere simetria eta argiagatik nabarmentzen da. Horregatik, herritarrek beste izen bat ere eman diote: kristalen plaza. Duela hamarkada batzuk arte, estalkiaren bi aldeetan autoak aparkatzen zituzten, eta autobus-geraleku bat ere egon zen. Bitxia, ezta? Bada badira bitxikeria gehiago. Arkupeko leku batetik, Santa Maria elizako kanpandorrean dagoen erlojua ikusten da. Esaten dutenez, inguru honetan jolasean ibiltzen ziren haurrak leku horretara joaten ziren ordua ikustera, etxera berandu ez iristeko. Nola aldatzen diren gauzak! Sekretu bat kontatuko dizut. Puntua urdinez markatuta d**o arkupe azpiko zutabeetako batean. Beraz, badakizu nola aurkitu! Azkenik, erdian dagoen bustoa aipatu nahi dugu. Ramos Azkarate poetaren bustoa da. Azkarate Inauterietako errepertorioko abestirik azpimarragarrienetako baten letraren egilea da. Abesti horrekin gozatuz amaituko dugu kapitulu hau, Musika Bandak Inauterien pregoian eskaintzen duen kontzertuan. Txupinazoaren aurreko igandean egiten den kontzertu horretan, ehunka pertsona biltzen dira plaza honetan bertan. Jarraitu Alde Zaharretik Andia Dorrera iritsi arte.

Korreo kalearen erdialdean gaude; hau da, hiribilduko kalerik komertzial eta jendetsuenetako batean. Izan ere, Tolosako saltoki txikiak harro egoteko modukoak dira. Tolosa aire zabaleko merkataritza-gune bat da, eta mota orotako dendak daude, ehun urtetik gorakoak eta berriak, xehetasunik txikiena ere zaintzen dutenak. Posta eta gutunek Tolosan egiten zuten ibilbidea zelako hartu zuen izen hori kaleak. Iturritza Jauregia kale honetako monumenturik azpimarragarrienetako bat da. XVI. mendekoa da, baina, aurretik, Erdi Aroko dorretxe bat egon zen orube honetan. Jauregia dorretxe horren zimenduen gainean eraiki zen. Hurbil dagoen Lapaza Etxeak bezala, harlandu bikaina eta udal-teileriako adreiluak ditu. Fatxadako noblezia-armarriak Miguel Perez Mendiola eta Magdalena Unanuerenak dira. 1612an, klaratarren ordenari laga zioten jauregia. 1666an Santa Klara komentua eraiki zen arte, bertan finkatu ziren mojak.

Lapaza Etxea euskal arkitekturako obrarik garrantzitsuenetako bat da. Jauregia artisau eta merkatarien familia garrantzitsu batena zen, eta haren konposizioak agerian uzten du familia horren erosteko ahalmen handia, bi lehen solairuak kareharrizko harlanduz eraikita baitaude. Goiko solairuak, berriz, udal-teileriako adreiluekin eginda daude. Zurezko egitura, burdina forjatuzko balkoien erremate bat eta landutako zurezko aleroi bat ditu. Ondoan, Tolosako kalerik bitxienetako bat d**o: Letxuga kalea.  Ez dakigu izenaren jatorria zein den, baina batzuek diote hiribilduko kalerik freskoenetako bat delako deitzen zaiola horrela. Esaten denez, kale honek baino ez zion eutsi San Joan egunean atariak lizarrez eta elorri zuriz apaintzeko tradizioari. Udaberri dantza-taldearen lanari esker, ohitura hori oso errotuta d**o gaur egun. Halaber, inauterietan balkoiak apaintzeko ohitura kale honetan hasi zela esaten da, baina hasieran ohazalak erabiltzen ziren. Kalearen erdialdean, antzinako Garikano dendaren ondoan, ehun urtetik gora dituen Txaparro sagardotegia aurkituko dugu ezkutatuta. Alde Zahar osoan izan ziren 28etatik geratzen den bakarra da. Jendearentzat itxita badago ere, ia itxura berarekin jarraitzen du. Bertan, koadrila osoak eta langileak biltzen ziren, hamaiketakoa sagardoarekin egiteko. Garai hartan ez zegoen txotxik, eta mahaikide bakoitzaren trago kopurua markatzen zen klarionarekin upelean bertan. Ohiturak aldatu egiten dira, eta orain tabernak dira, beren pintxo eta platerekin, jateko, edateko eta, batez ere, sozializatzeko lekuak. Badago non aukeratu.