Advertise on podcast: Prawda czasu i prawda ekranu

Na warszawskim Kole, na nowoczesnym osiedlu projektowanym przez małżeństwo Syrkusów, Picasso wyciąga z kieszeni kawałek węgla i szkicuje na ścianie syrenkę - z młotkiem zamiast miecza, z twarzą Haliny Pągowskiej i bujnymi lokami. To wydarzenie staje się kanwą filmu „Syrenka Picassa" w reżyserii Janusza Zaorskiego. Dziś tego rysunku już nie ma. Jak doszło do tego, że dzieło jednego z najważniejszych artystów XX wieku zostało zamalowane? Jak wyglądało życie lokatorów, którym przydzielono mieszkanie z syrenką Picassa? I ile prawdy jest w filmowej historii o jej przetrwaniu? Gościem odcinka jest Adrian Sobieszczański, historyk, varsavianista, przewodnik warszawski.

Zbrodnia, która wstrząsnęła Ameryką w 1892 roku, do dziś pozostaje jedną z najsłynniejszych nierozwiązanych zagadek kryminalnych w historii USA. Andrew i Abby Borden zostali zamordowani we własnym domu w Fall River — liczne ciosy ostrym narzędziem, podejrzaną nr 1 została córka Lizzie. Mimo procesu i uniewinnienia opinia publiczna wydała swój wyrok. Czwarty sezon antologii Monster Ryana Murphy'ego (Netflix) wraca do tej historii z jednoznaczną tezą. Ale czy jest ona usprawiedliwiona? Gdzie serial odbiega od prawdziwej historii?

Film "Róża" Markusa Schleinzera opowiada historię kobiety, która w realiach wojny trzydziestoletniej w XVII-wiecznych Niemczech przyjmuje męską tożsamość — zostaje żołnierzem, a następnie gospodarzem w wiejskiej społeczności. Rozmowa dotyka fundamentalnych kwestii: jak funkcjonowały role płciowe we wczesnej nowożytności, dlaczego ponad 300 udokumentowanych kobiet decydowało się na przebranie męskie, jak prawo karne traktowało sodomię w dobie przed powstaniem pojęcia „tożsamości seksualnej", oraz czy wojna trzydziestoletnia — konflikt na wyniszczenie, który pochłonął od 9 do 15 milionów ofiar — zmieniła pozycję społeczną kobiet. W rozmowie też o unikatowym polskim przypadku kobiety, która we wczesnej nowożytności przybrała męską rolę. Gościem odcinka jest prof. Tomasz Wiślicz, historyk z Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk.

Czy CIA nieumyślnie i pośrednio stworzyło jednego z najniebezpieczniejszych terrorystów w historii Stanów Zjednoczonych? Tak sugeruje film "Unabomber" w reżyserii Janusa Metza, dostępny na platformie Netflix. Przez 17 lat Ted Kaczynski paraliżował Amerykę serią zamachów bombowych. Trzy osoby zginęły, dwadzieścia trzy zostały ranne. W odróżnieniu od wcześniejszych produkcji, film Metza stawia pytanie: czy nieetyczne eksperymenty psychologiczne, jakim Kaczynski został poddany na Uniwersytecie Harvarda przez profesora Henry'ego Murraya, ukształtowały umysł przyszłego terrorysty? I czy za tymi eksperymentami stała CIA i jej tajny program MK-Ultra? Sprawdzamy, co w filmie jest prawdą, a co kinową fikcją – od postaci agentki FBI, przez analizę lingwistyczną, która doprowadziła do aresztowania Unabombera, aż po sporne powiązania z CIA.

Nowa serialowa adaptacja „Lalki" Bolesława Prusa w reżyserii Pawła Maślony (scenariusz: Paweł Demirski i Jagoda Dudkiewicz), dostępna na platformie Netflix, podzieliła polską widownię. Jedni zachwycają się odważną wizją twórców, inni oskarżają zespół o profanację klasyki. Twórcy swobodnie podchodzą do literackiego oryginału, ale czy z podobną swobodą odnoszą się do realiów końca XIX wieku? Odpowiada dr Alicja Urbanik-Kopeć, badaczka literatury i kultury polskiej XIX wieku, adiunktka w Instytucie Historii Nauki Polskiej Akademii Nauk.

Czy o powodzeniu największej operacji desantowej w historii naprawdę zdecydowała… prognoza pogody? Tak sugeruje film "Niebo nad Normandią" z Andrew Scottem i Brendanem Fraserem w rolach głównych. To nie tylko obraz, który odsłania kulisy operacji Overlord i samego D-Day, ale też dramat psychologiczny, ukazujący ciężar odpowiedzialności, która ciążyła na głównodowodzącym gen. Dwighcie Eisenhowerze (Fraser) i szefie zespołu meteorologów Jamesie Staggu (Scott). Gościem odcinka jest Norbert Bączyk - historyk, popularyzator historii, współautor podcastu "Wojenne Historie".

Jak to jest być skrybą? Czy „Asterix i Obelix: Misja Kleopatra” ma cokolwiek wspólnego z prawdziwą historią? Czy Kleopatra rzeczywiście kąpała się w mleku? Czy nos Sfinksa mógł odłupać Obelix? I czy filmowe hieroglify naprawdę coś znaczą? Z okazji powrotu kultowego filmu z fenomenalnym dubbingiem Bartosza Wierzbięty na ekrany kin w odrestaurowanej wersji, przyglądamy się temu, czy może on służyć jako źródło wiedzy dla młodych adeptów historii. Gośćmi odcinka są dr Karolina Kulpa – kulturoznawczyni i historyczka, Collegium da Vinci i dr Filip Taterka – egiptolog, Instytut Kultur Śródziemnomorskich i Orientalnych PAN.

Przebywająca w sierocińcu Ospedale della Pietà nastoletnia utalentowana skrzypaczka Cecilia trafia pod skrzydła nowego nauczyciela – Antonio Vivaldiego. Ten nie tylko poznaje się na jej talencie, ale też zmienia jej życie. Czy "Vivaldi i ja", film producentów "Wielkiego piękna" i "Młodości", pokazuje prawdziwą historię? Czy inspiruje się rzeczywistymi wydarzeniami z życia kompozytora? Co działo się za murami Ospedale della Pietà? O tym opowiada Mateusz Borkowski, muzykolog, autor biografii Vivaldiego.

Na to czekaliście. Prześwietlamy kultowy film Mela Gibsona „Braveheart. Waleczne Serce". Sprawdzamy, ile w filmie jest prawdy historycznej, a ile czystej fikcji: od mylnego przypisania przydomka „Braveheart", przez brutalną egzekucję bohatera, fikcyjne prawo pierwszej nocy, po zaskakujące fakty o Edwardzie I i jego synu Edwardzie II. Rozmawiamy też o realiach bitwy pod Stirling i Falkirk, zapomnianym bohaterze tej wojny oraz o tym, dlaczego malowane na niebiesko twarze i kilty w filmie to anachronizm. Wyjaśnia Anna Zielińska, archeolożka, popularyzatorka historii, autorka książki "Historyczne bzdury o średniowieczu".

Filmy i seriale o średniowieczu wciąż powielają te same mity, a niekiedy tworzą nowe. Czas się z nimi rozprawić! Czy średniowiecze naprawdę było szare i brudne? Skąd wzięły się rogate hełmy wikingów? Czy rycerze faktycznie potrzebowali dźwigu, żeby wsiąść na konia? Czym były (i czy w ogóle istniały) pasy cnoty? Co jest prawdą, a co legendą w temacie prawa pierwszej nocy? Sprawdzamy mity z takich filmów i seriali jak: „Król”, „Henryk V”, „Goście, goście”, „Wikingowie”, „Trzynasty wojownik”, „Braveheart”, „Władca Pierścieni”, „Excalibur”, „Czarna Żmija”, „Robin Hood: Faceci w rajtuzach”, „Gra o Tron”, „Polowanie na czarownice” i „Stara baśń. Kiedy słońce było bogiem”. Gościnie: Anna Zielińska, Zofia Załęska

Wraz z premierą 3. sezonu serialu „1670” powracamy do Adamczychy i po raz kolejny zadajemy sobie pytanie czy przygody Jana Pawła Adamczewskiego (Bartłomiej Topa) to tylko fikcja lub satyra na współczesność. A może w serialu jest więcej prawdziwej historii I Rzeczpospolitej niż nam się wydaje. Sprawdzamy, co w najnowszym sezonie jest prawdą historyczną, a co jedynie sarmackim sztafażem – od denobilitacji szlachty, przez wymieranie turów, po postać króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego i królowej Eleonory Habsburżanki. Omawiamy też wątek Kozaków, bunty chłopskie w I Rzeczpospolitej oraz historyczną postać inżyniera Kazimierza Siemienowicza. Gościem odcinka jest Artur Wójcik (Sigillum Authenticum), historyk, popularyzator historii.

Film "Młody Waszyngton" przedstawia historię Jerzego Waszyngtona zanim ten stał się pomnikiem historii: od śmierci ojca, przez młodzieńcze romanse i kompleksy, po pierwsze wojskowe wyprawy na pogranicze Ohio, katastrofę pod Fort Necessity i udział w feralnej ekspedycji generała Braddocka. Czy film Jona Erwina rzetelnie odwzorowuje ten fragment biografii przyszłego pierwszego prezydenta USA? Wyjaśnia amerykanista Rafał Michalski.

"Odyseja" Christophera Nolana to najbardziej wyczekiwana premiera tego roku. Jesze przed premierą film z Mattem Damonem w roli głównej był krytykowany za rzekome odstępstwa od eposu Homera oraz za to, że nie przedstawiał realiów epoki brązu. Czy te zarzuty okazały się słuszne? Co z krytyką związaną z obsadzeniem w roli Heleny czarnoskórej aktorki Lupity Nyong'o i transpłciowego aktora Elliota Page'a? Czy film Nolana faktycznie wyżej ceni poprawność polityczną niż klasykę literatury? Odpowiadają historycy prof. Tomasz Mojsik i prof. Marek Węcowski

Czy "Grzesznicy" Ryana Cooglera to tylko efektowny horror o wampirach? A może przede wszystkim film o historii, pamięci, muzyce i walce o własną tożsamość? Jakie są kulturowe i historyczne konteksty filmu z Michaelem B. Jordanem w roli główej? Jak rodził się blues? Czym była Wielka Migracja Afroamerykanów? Jak wyglądała segregacja rasowa na amerykańskim Południu?

„Troja” Wolfganga Petersena przeżywa drugą młodość. Wszystko za sprawą zapowiedzi „Odysei” Christophera Nolana. Czy film Petersena jest bardziej wiarygodny historycznie niż obraz Nolana? A może samo porównanie tych tytułów jest błędne? W tym odcinku podcastu zastanawiamy się także, czy starożytni Grecy wierzyli, że wojna trojańska naprawdę się wydarzyła? Dlaczego archeologiczna warstwa Troi VIIa nie do końca pasuje do opowieści Homera? Co naprawdę zniszczyło Troję? Czy kostiumy i uzbrojenie w „Troi” i „Odysei” odbiegają od realiów epoki brązu? Odpowiada prof. Tomasz Mojsik, historyk i starożytnik.