Advertise on podcast: Wiedza Nieoczywista

Nawet obniżka podatków może oznaczać dla firmy dodatkowy koszt. Wystarczy, że przychodzi nagle i wymaga kolejnej przebudowy systemów, szkoleń oraz sprawdzania, czy wszystko policzono poprawnie. Historia Polskiego Ładu dobrze pokazuje ten paradoks. Firmy potrafią dostosować się do trudnych reguł. Znacznie trudniej planować, gdy reguły nieustannie się zmieniają. Dlatego w rozmowie o rozwoju Polski tak wiele zależy od wiarygodności państwa: czy możemy ufać, że będzie przestrzegało zasad, które samo ogłasza? Wyjaśniam, czym różni się ryzyko od niepewności i jak niestabilne przepisy podnoszą próg opłacalności inwestycji. Pokazuję też, dlaczego biznes potrzebuje sprawnych instytucji, ochrony konkurencji i dobrych warunków działania. Odwołuję się też do Indeksu Wiarygodności Ekonomicznej Polski, który współtworzę, oraz analiz Polskiego Instytutu Ekonomicznego. Pytam, co trzeba zmienić, żeby przedsiębiorcy mogli planować na lata zamiast przygotowywać się na kolejne niespodzianki. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/tsgqXUmJmmE Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 109 Czego biznes tak naprawdę chce od państwa? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Ekonomiści nie dzielą się na prawicowych i lewicowych. Ktoś złośliwy powiedziałby, cytując klasyka, że dzielą się po prostu na mądrych i głupich. Byłoby to jednak niesprawiedliwe, bo tu nie jest tak, że jedna strona zawsze błądzi, a druga zawsze ma rację. Prawdziwy podział przebiega więc gdzie indziej i warto go zrozumieć, bo bez tego nie da się pojąć o co chodzi w ekonomii. Zatem: Jedni uważają, że najważniejsze jest to, co i ile wytwarzamy. Drudzy, że najważniejsze jest to, czy ludzi stać na zakupy. A jest jeszcze trzecia grupa, która mówi, że jedni i drudzy się mylą, ale do niej jeszcze wrócimy. Teraz skupmy się na pierwszych dwóch – Która z nich ma więcej racji? Dwa wąskie gardła gospodarki Zacznijmy jednak od tego, skąd w ogóle wzięło się przekonanie, że polityka podażowa jest prawicowa, a popytowa lewicowa. W polityce rzeczywiście utrwalił się taki podział ról. Opisują go Ezra Klein i Derek Thompson w głośnej książce „Abundance”. Republikanie skupiali się na podaży i uważali, że wystarczy uwolnić rynki. Demokraci stawiali na redystrybucję i politykę popytową, w tym na transfery pieniężne. To jednak tylko nawyk polityczny, a nie prawo ekonomii. I najlepiej widać to po przykładach, które do tego schematu kompletnie nie pasują. Najbardziej podręcznikowy transfer popytowy w Polsce, program Rodzina pięćset plus, działa od kwietnia 2016 roku i wprowadził go rząd prawicowy. A w Stanach w 2020 roku na papierowych czekach pandemicznych pojawiło się nazwisko Donalda Trumpa. Był to pierwszy taki przypadek w historii wypłat amerykańskiego urzędu skarbowego. Z kolei na lewicy coraz głośniej mówi się o podaży – proponuje się tam coś, co nazywają liberalizmem podażowym. Chodzi o to, żeby budować więcej mieszkań, wytwarzać więcej energii i tworzyć więcej innowacji, a sprawne państwo ma w tym odgrywać ważną rolę. Mamy więc prawicę, która rozdaje pieniądze, i lewicę, która chce budować. Schemat się rozsypuje. Podażowy Na czym więc polega prawdziwy podział? Zobaczmy najpierw tych, którzy uważają, że w gospodarce trzeba się skupić na ułatwianiu wytwarzania dóbr i dostarczania przydatnych usług. Wychodzą oni z dość powszechnego przekonania, że potrzeby ludzkie są tak wielkie, że nie da się ich w pełni zaspokoić. Próbować jednak trzeba, żeby zaspokoić je w jak największym stopniu. Wewnątrz tej grupy są dwa nurty. Nurt wolnorynkowy za główny problem uznaje to, co ogranicza działalność gospodarczą: podatki i część przepisów o ochronie pracowników. Niektórzy jego przedstawiciele twierdzą wręcz, że szkodliwe są w zasadzie wszystkie regulacje. Natomiast nurt prorozwojowy mówi, że produkcję ogranicza też brak infrastruktury, kiepska edukacja, za mało badań i rozwoju czy wieloletnie procedury budowlane. Weźmy kogoś, kto chce postawić blok mieszkalny i przez kilka lat czeka na pozwolenia. Tu nie pomoże obniżka podatku. Tu pomoże sprawny urząd. I to jest ważne: podażowość nie musi oznaczać deregulacji. Obu nurtom wspólne jest to, że cenią konkurencję, której uczciwość trzeba chronić. Pokazują, jak bardzo poprawiło się nasze życie dzięki wynalazkom i trudowi przedsiębiorców. Ważny jest dla nich PKB i lubią globalizację. Popytowcy Po drugiej stronie sporu są ci, którzy pytają: co z tego, że firmy wyprodukują, skoro ludzi nie będzie stać na zakup? Dla nich produkcja nie jest celem samym w sobie. Sens ma dopiero wtedy, gdy towary i usługi trafiają do ludzi. Weźmy producenta smartphonów, który mógłby produkować dwa razy więcej telefonów, ale klienci liczą każdą złotówkę – z trudem starcza im na podstawowe potrzeby. Nowa linia produkcyjna tu niczego nie zmieni. Zmieni to dopiero efektywny popyt, czyli chęć zakupu poparta pieniędzmi w portfelu. Popytowcy trafnie pokazują przykłady z historii, w których rozwój hamował właśnie brak siły nabywczej. Dopiero gdy pobudzono popyt, dosypując do gospodarki pieniędzy, problemy mijały, a przedsiębiorstwa poprawiały wyniki. Pewnie wszyscy znamy inną historię. Rok 1914. Henry Ford podwaja robotnikom płace do pięciu dolarów dziennie, bo chce, żeby było ich stać na samochody, które sami produkują. Piękna opowieść o tym, że gospodarkę napędza popyt. Problem w tym, że w dużej mierze to mit. Praca przy taśmie była tak monotonna, że ludzie po prostu odchodzili. I to dlatego Ford dał im podwyżki. Weźmy jednak przykład współczesny, czyli Chiny. Produkują bardzo, bardzo dużo, ale ich gospodarka jest nastawiona na inwestycje i eksport. W 2023 roku konsumpcja gospodarstw domowych wynosiła tam około czterdziestu procent PKB. Dla porównania w Stanach Zjednoczonych było to 68 procent, a w Unii Europejskiej 52. Problem dostrzega nawet Pekin. Plan pięcioletni na lata 2026-2030 zakłada wyraźne zwiększenie udziału konsumpcji w PKB. Żeby było jasne, nie mówię, że chińska produkcja nie przekłada się na dobrobyt. Według Banku Światowego w ciągu czterech dekad ponad osiemset milionów ludzi wyszło tam z ubóstwa, a dochód na mieszkańca wzrósł dwadzieścia pięć razy. Przekłada się jednak słabiej, niż mógłby. Kto ma więc rację? Ten spór pewnie nigdy się nie skończy. Większość ekonomistów zgodzi się jednak, że każda ze stron ma rację w innych sytuacjach. Cała sztuka polega na rozpoznaniu, które ograniczenie jest w danej chwili ważniejsze. Nie ukrywam, że mnie jest bliżej do tych, którzy mówią, że trzeba się skupić na wytwarzaniu. Bo to jest dużo bardziej skomplikowane. Ale jeśli kiedyś uznamy, że napotkaliśmy barierę popytową, to oczywiście reagujmy. Taka interwencja jest technicznie prosta. Transfer typu 800+ czy bezwarunkowy dochód podstawowy to po prostu zlecenie przelewu. Przypomina to odkręcenie kranu: każdy potrafi to zrobić i efekt widać od razu. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy w studni brakuje wody. Wtedy z kranu leci powietrze, a rachunek przychodzi w cenach.  Gdy podaż jest ograniczona, dodatkowe pieniądze nie zamieniają się w produkcję, tylko w wyższe ceny. Wróćmy jeszcze do zapowiedzianej na początku trzeciej grupy. To ci, którzy mówią, że nie powinniśmy się skupiać ani na tym, żeby więcej produkować, ani na tym, żeby ludzie mieli za co kupować. Powinniśmy raczej ograniczać to, co konsumujemy, bo zbyt szybko, wręcz rabunkowo, eksploatujemy zasoby Ziemi, a to prowadzi nas do katastrofy. W praktyce proponują coś, co ja nazwałbym zrównoważonym ubóstwem. Mamy zrezygnować z wielu rzeczy, do których przywykliśmy, i żyć na poziomie, na którym nie cierpimy głodu i mamy gdzie mieszkać, ale bez żadnej ekstrawagancji. Sami zwolennicy tego podejścia, w świecie znanego jako de-wzrost, nazywają to inaczej: wystarczalnością. Trzeba oczywiście dbać o to, jak produkujemy, jak nie marnować zasobów i jak je dobrze wykorzystywać. Natomiast postulat, żebyśmy nagle zrezygnowali z ogromnego dorobku ludzkości, wydaje mi się po prostu szalony. Wracając do pytania z początku: ekonomiści nie dzielą się na lewicowych i prawicowych. Dzielą się według tego, gdzie widzą główną barierę, w wytwarzaniu czy w sile nabywczej. Każda ze stron ma rację w innych warunkach, a najtrudniejsze jest rozpoznanie, w których warunkach akurat jesteśmy. Bądźmy więc ostrożni z narzędziami, które łatwo włączyć, a których nie da się wyłączyć. Rozdać pieniądze potrafi każde państwo. Sprawić, żeby było na co je wydać, potrafią tylko niektóre. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/e3Lc2GTmLnM Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 108 Dlaczego w ekonomii podział na lewicę i prawicę nie ma sensu? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Czy recesja jest sitem, które odsiewa słabe firmy, czy kosiarką, która ścina także te zdrowe? A jeśli ratowanie gospodarki pomaga firmom przetrwać i chroni miejsca pracy, to kiedy staje się paliwem dla inflacji? W tym odcinku „Wiedzy Nieoczywistej” przyglądam się badaniom Roberta Halla i Michaela Woodforda, żeby wyjaśnić, dlaczego na różne kryzysy nie można reagować tak samo. Pokazuję, kiedy pobudzanie gospodarki ma sens, a kiedy dodatkowe pieniądze mogą tylko pogłębić problem. Kluczem są nasze oczekiwania. Obawa przed utratą pracy może ograniczyć zakupy, zanim spadnie pensja. Strach przed wzrostem kosztów może skłonić firmę do podniesienia cen, zanim zdrożeją surowce. Dlatego wiarygodność banku centralnego i jego komunikaty mają realne znaczenie dla naszych portfeli. W odcinku także: • dlaczego recesja może zniszczyć dobrze działającą firmę; • czego nauczyła ekonomistów stagflacja lat 70.; • dlaczego rodziny z oszczędnościami inaczej reagują na wsparcie państwa niż osoby żyjące od wypłaty do wypłaty; • co zmienia fakt, że ludzie planują tylko kilka kroków naprzód. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/cEvUzu253Jw Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 107 Czy recesja jest potrzebna? Za co przyznano Nobla z ekonomii 2026 pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Wydamy wszystko, ani jedno euro się nie zmarnuje” — brzmi jak sukces. Ale czy pieniądze przestają się marnować tylko dlatego, że zostały wydane W tym odcinku „Wiedzy Nieoczywistej” przyglądam się przyzwyczajeniu do oceniania unijnych funduszy przez to, ile udało się wydać, zamiast przez to, co udało się osiągnąć. Bo pełne wykorzystanie dostępnej puli i sensowne inwestowanie to dwie różne rzeczy. Rozmawiamy o dotacjach i pożyczkach, kontrowersjach wokół wydatków z KPO oraz deklaracjach dotyczących programu SAFE. Pytam, dlaczego za komunikatem o wydaniu wszystkich środków powinna od razu pojawiać się odpowiedź: jakie korzyści przyniosą te wydatki? Korzystne finansowanie może być wielką szansą. Nie zwalnia jednak z pytania, czy wybraliśmy projekty, które rzeczywiście są potrzebne — szczególnie gdy pieniądze trzeba będzie spłacić. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/rcA_X0-UKjw Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 106 Wydaliśmy wszystko. Ale czy to powód do dumy? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Jest zakaz. Jest sposób. Sklep staje się placówką pocztową, market otwiera klub czytelnika, a punkt sprzedający alkohol uruchamia gastronomię. Dlaczego przepisy sprawiają, że przedsiębiorcom zaczyna się opłacać zmieniać kategorię działalności? W tym odcinku „Wiedzy Nieoczywistej” przyglądam się nocnym ograniczeniom sprzedaży alkoholu i zakazowi handlu w niedziele. Pokazuję, jak wyjątki tworzą nowe bodźce ekonomiczne — i dlaczego paczka, regał z książkami czy stolik mogą zyskać wartość dzięki zapisowi w ustawie. Mówię o tym: • gdzie przebiega granica między legalnym dostosowaniem działalności a pozorowanym wyjątkiem; • czym jest arbitraż regulacyjny i jak wpływa na konkurencję; • dlaczego to samo piwo może być dozwolone w ogródku restauracji, a zakazane na pobliskiej ławce; • kto korzysta na zakazach i kto ponosi koszty ich egzekwowania. Samo istnienie obejścia nie oznacza jeszcze, że regulacja poniosła porażkę. Trzeba sprawdzić, czy ogranicza szkody, którymi uzasadniono jej wprowadzenie, i czy osiągnięte rezultaty są warte ponoszonych kosztów. Co rzeczywiście zmienia się dla mieszkańców, klientów i przedsiębiorców — poza formalnym statusem lokalu? Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/0nKDcU58-RQ Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 105 Kto korzysta na zakazach? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Dlaczego szefowie firm tworzących sztuczną inteligencję ostrzegają przed własnymi produktami, a chwilę później zachęcają nas do ich kupowania? Czy strach przed AI może być także sposobem na przyciąganie inwestorów i podsycanie zainteresowania technologią. W tym odcinku „Wiedzy Nieoczywistej” przyglądam się biznesowej stronie ostrzeżeń przed AI. Pytam, jak czytać wypowiedzi prezesów, komu służą wielkie obietnice i dlaczego nawet dobre produkty rozczarowują po tak mocno napompowanych zapowiedziach. Przede wszystkim jednak rozmawiamy o odpowiedzialności. Czy deklaracja „nie wiemy do końca, jak to działa” powinna usprawiedliwiać szkody? Dlaczego wobec producenta samochodu mamy jasne oczekiwania, a twórcom AI jesteśmy skłonni dawać taryfę ulgową? W odcinku także: • czy możemy zaufać obietnicom samoregulacji branży; • jak chronić użytkowników, nie hamując rozwoju technologii; • czy obawa przed ucieczką innowacji za granicę powinna powstrzymywać nas przed stawianiem firmom wymagań. Moja teza: nieprzewidywalność technologii nie powinna być przepustką do unikania odpowiedzialności. Możemy korzystać z możliwości AI i jednocześnie wymagać, by jej twórcy odpowiadali za swoje produkty. WIĘCEJ INFORMACJI: https://bartlomiejbiga.pl/104 Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/lahzuXW-l98   Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 104 Komu opłaca się straszenie AI? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Polacy trzymają ogromne kwoty na nieoprocentowanych kontach. Czy naprawdę nie rozumieją finansów? A może dobrze pamiętają sytuacje, w których zaufanie do instytucji finansowych kończyło się rozczarowaniem? W tym odcinku „Wiedzy Nieoczywistej” przyglądam się wyjaśnieniu, które rzadziej pojawia się w dyskusji o naszych oszczędnościach: brakowi zaufania. Przywołuję kryzys finansowy z 2008 roku, kredyty frankowe, zmiany w OFE i aferę Amber Gold. Zastanawiam się, jak te doświadczenia mogły wpłynąć na dzisiejsze podejście Polaków do ryzyka. W odcinku: • Co sukces BLIKA i nowoczesnych płatności mówi o naszym stosunku do finansowych nowinek? • Dlaczego wygodne korzystanie z banku nie oznacza zaufania do produktów inwestycyjnych? • Co zainteresowanie obligacjami skarbowymi mówi o oczekiwaniach oszczędzających? • Czy wybór niższego zysku w zamian za poczucie bezpieczeństwa musi świadczyć o braku wiedzy? Stawiam tezę, że sama edukacja ekonomiczna nie wystarczy, by wyjaśnić i zmienić nasze zachowania. Znaczenie mają również doświadczenia, wiarygodność instytucji oraz to, jak ważny dla domowego budżetu jest spokojny sen. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/eL3KitY2qeI   Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 103 Polacy nie znają się na finansach? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Płaca minimalna rośnie, a bezrobocie nie wystrzeliło. Czy to oznacza, że szybkie podwyżki nie mają kosztów? Warto spojrzeć także na to, co dzieje się z pensjami osób zarabiających powyżej minimum. Punktem wyjścia tego odcinka jest badanie Polskiego Instytutu Ekonomicznego dotyczące wpływu podwyżek płacy minimalnej na bezrobocie. Przyglądam się mniej oczywistym skutkom tych zmian: spłaszczaniu wynagrodzeń, napięciom w firmach i malejącej premii za wyższe wykształcenie, czyli przewadze zarobków osób po studiach nad zarobkami osób bez dyplomu. W odcinku: • Dlaczego wzrost płacy minimalnej wywołuje presję na podwyżki również na wyższych stanowiskach? • Skąd bierze się frustracja, gdy większa odpowiedzialność i kwalifikacje przestają oznaczać wyraźnie wyższą pensję? • Co płaca minimalna ma wspólnego z opłacalnością studiów? • Dlaczego przypisywanie tych zmian wyłącznie sztucznej inteligencji jest zbyt prostym wyjaśnieniem? Wzrost płacy minimalnej ma ważne uzasadnienie: ochronę przed inflacją i poprawę poziomu życia. Pełna ocena wymaga jednak spojrzenia również na różnice płac i motywację do podnoszenia kwalifikacji. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/oiHxhuNOSkI   Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 102 Czy studia w Polsce przestają się opłacać? Ukryty skutek płacy minimalnej pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Wraca pytanie, czy państwo znów obniży podatki doliczane do paliwa — czyli czy wróci program CPN. Moim zdaniem uczciwa odpowiedź ekonomisty brzmi: i tak, i nie. W tym odcinku tłumaczę, dlaczego poprzednia edycja programu — mimo kosztu rzędu 5 miliardów złotych — była sensownie zaprojektowana. Kluczowa różnica polega na tym, że polski mechanizm nie oderwał się od cen rynkowych, w przeciwieństwie do węgierskich cen maksymalnych, które skończyły się dokładnie tak, jak przewidywali liberalni ekonomiści: brakiem paliwa na stacjach. Mówię też o ustalonej marży stacji jako sposobie na przerwanie samospełniającej się przepowiedni o drogim paliwie — i o jej słabościach. Osobno rozprawiam się z argumentem, że „dotowaliśmy bogatych Niemców”. Jeśli ktoś przyjeżdża zatankować do Polski, to zostawia tu podatki, których w innym scenariuszu nie zobaczylibyśmy wcale. Najwięcej miejsca poświęcam jednak finansowaniu. Pojawia się pomysł, żeby zapłacił za to podatek od nadzwyczajnych zysków, m.in. Orlenu. Jestem temu przeciwny — prawo podatkowe nie powinno działać wstecz, a w porządnym państwie powinno być uchwalane z dużym wyprzedzeniem. I pokazuję, dlaczego prawdopodobnie nie trzeba żadnego nowego podatku: skoro Skarb Państwa ma blisko połowę udziałów w Orlenie, rekordowe dywidendy i tak trafiają do budżetu. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/GSJFS2hY-T4 Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 101 Podatek od nadzwyczajnych zysków? Jestem przeciw – i mam inny pomysł pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Lipiec 2019, pierwszy odcinek i jedno zdanie: to, co oczywiste, jest zwykle nudne. Siedem lat później mam za sobą 100 odcinków, dziesiątki omówionych książek, kilkunastu gości, pandemię, wojnę za wschodnią granicą, najwyższą od dekad inflację i kilka rewolucji technologicznych. W tym jubileuszowym odcinku robię coś, czego nigdy wcześniej nie robiłem: przechodzę przez wszystkie 99 poprzednich odcinków i sprawdzam, czy układają się w spójną całość. Okazuje się, że tak. W odcinku m.in.: — co motywuje ludzi lepiej niż pieniądze i dlaczego zapłata potrafi zepsuć szlachetną motywację — licytacja czy kolejka: komu powinny przypadać dobra rzadkie — Kahneman, system pierwszy i drugi, efekt posiadania, zakotwiczenie, efekt wabika — dlaczego monopson jest groźniejszy niż monopol, choć wciąż debatujemy o monopolach — kruchość i antykruchość jako jedno z najważniejszych narzędzi myślowych — własność intelektualna: cytat czy plagiat, patentowanie koloru, „tragedia niematerialnej obfitości” — dlaczego uważam, że ekonomia jest źle wykładana, skoro aktywa niematerialne to ok. 90% wartości największych amerykańskich firm — wiarygodność i praworządność jako realny koszt dla konsumentów i przedsiębiorców — kto naprawdę zyskuje na podnoszeniu płacy minimalnej — dlaczego rekordowa podaż mieszkań nie obniża cen — dwa najtrudniejsze słowa w zawodzie eksperta: „nie wiem”   30 najważniejszych motywów z dotychczasowych 99 odcinków 1. Pieniądze motywują znakomicie, ale istnieją motywacje silniejsze – a wprowadzenie pieniędzy do relacji potrafi te piękniejsze motywacje bezpowrotnie zabić (odc. 1). 2. Nie każde rzadkie dobro powinno trafiać do tego, kto zapłaci najwięcej – mechanizm rynkowy to jedno z narzędzi alokacji, a nie dogmat (odc. 2). 3. Mózg nie służy do myślenia, lecz do przeżycia: dominuje szybki, automatyczny System 1, bo wysiłek poznawczy to koszt – i z tego wynika większość naszych błędów decyzyjnych (odc. 4, 34, 74). 4. Wyżej cenimy to, co już posiadamy, tylko dlatego, że jest nasze – efekt posiadania systematycznie zniekształca nasze wyceny (odc. 7). 5. Kupujemy nie tylko produkt, ale i emocję transakcji: o decyzji często przesądza różnica między ceną zapłaconą a ceną referencyjną, czyli poczucie okazji albo zdzierstwa (odc. 8). 6. Uczciwość i współpraca opłacają się tu i teraz, a nie tylko w mglistym długim okresie – bezwzględna maksymalizacja zysku bywa nieopłacalna nawet czysto biznesowo (odc. 9, 50). 7. Rynki finansowe to wielopoziomowy konkurs piękności: nie zgadujemy wartości spółek, tylko cudze oczekiwania co do cudzych oczekiwań (odc. 10). 8. W gospodarce cyfrowej nie zawsze warto patentować i zamykać – otwarte strategie zarządzania własnością intelektualną bywają bardziej dochodowe (odc. 11, 27, 47). 9. Technologia bywa silniejsza niż prawo: algorytmy platform egzekwują własne reguły skuteczniej niż ustawy, blokując nawet to, co legalne (odc. 12, 42). 10. Przekonanie, że jedynym celem firmy jest wartość dla akcjonariuszy, to błędna teoria firmy – szkodzi społeczeństwu, a ostatecznie mści się na samych akcjonariuszach (odc. 14, 79). 11. Nasze wybory są projektowane: wabiki, domyślne ustawienia i architektura oferty przesuwają decyzje konsumentów bez ich wiedzy – a czasem w naszym dobrze pojętym interesie jest wręcz nie mieć wyboru (odc. 17, 21). 12. Pierwsza podana liczba – choćby absurdalna – zakotwicza negocjacje, wyceny, a nawet wyroki sądowe (odc. 22). 13. Prawa ekonomii działają wszędzie, nawet w narkobiznesie – ale często nie tak, jak podpowiada intuicja: niszczenie podaży nie podnosi ceny, bo o rynku decyduje władza kupca (odc. 28–29). 14. Monopson – władza jedynego kupca lub pośrednika – jest we współczesnej gospodarce platform groźniejszy niż klasyczny monopol, a debatujemy o nim nieporównanie rzadziej (odc. 41). 15. Duża część zachowań wrzucanych do worka „piractwo” jest w pełni legalna – dozwolony użytek daje użytkownikom znacznie więcej, niż powszechnie się sądzi (odc. 31, 42). 16. Przeciwieństwem kruchości nie jest odporność, lecz antykruchość – zdolność do stawania się lepszym dzięki wstrząsom; i to o nią, a nie o samą odporność, warto zabiegać w gospodarce (odc. 32–33). 17. Trafność prognoz ekonomicznych jest przerażająco niska, bo sygnał tonie w szumie – dlatego „nie wiem” to pełnoprawna, często najuczciwsza odpowiedź eksperta (odc. 36, 40, 75). 18. Wartości niematerialne stanowią zdecydowaną większość wartości największych firm świata, a ekonomia, księgowość i prawo wciąż traktują je po macoszemu (odc. 43). 19. Żyjemy w tragedii niematerialnej obfitości: bezprecedensowy nadmiar własności intelektualnej nie rozwiązuje starych problemów, lecz tworzy nowe – a gdy zbyt wielu właścicieli może powiedzieć „nie”, obfitość praw zaczyna dusić rozwój (odc. 47, 58, 88). 20. Wysokie ceny mieszkań to skutek wadliwego systemu, a nie charakteru młodych ludzi – rynek mieszkaniowy przestał zresztą być rynkiem w podręcznikowym znaczeniu (odc. 49, 72, 94). 21. Ekonomia wartości nie jest masłem maślanym: poważne potraktowanie wartości pozaekonomicznych ułatwia budowanie trwałego i dochodowego biznesu (odc. 50). 22. Metafory i przekonania mają w ekonomii realną moc sprawczą – jeśli dostatecznie wielu ludzi uwierzy w inflację, ona nadejdzie nawet bez makroekonomicznych powodów (odc. 51). 23. Intuicje pojawiają się pierwsze, rozumowanie później – kto chce zmieniać czyjeś zdanie, musi najpierw przemówić do „słonia”, a nie do „jeźdźca” (odc. 52). 24. Tworzenie wartości to nie to samo, co jej przechwytywanie – sektor finansowy i farmaceutyczny to mistrzowie przechwytywania, innowatorzy są przecenieni, a rola państwa w innowacjach niedoceniona (odc. 53–55). 25. Dostęp wypiera własność – subskrypcje, wynajem i serwicyzacja zmieniają fundament gospodarki; nie jest jednak pewne, czy ten nowy balans jest optymalny dla konsumentów, a nie tylko dla firm (odc. 56, 84, 87, 89). 26. Państwo często nie powinno dawać na własność, lecz zapewniać dostęp – i takie rozwiązania społeczeństwo potrafi preferować (odc. 57). 27. Wiarygodność i praworządność to twarde kategorie ekonomiczne: państwu o niskiej wiarygodności wszystko przychodzi drożej, a koszty ponoszą konsumenci i przedsiębiorcy – bo łatwiej pływa się w basenie z wodą niż z kisielem (odc. 59–60, 67–68). 28. PKB jest niedoskonałym miernikiem, ale recepty postwzrostu są nierealne lub wręcz groźne – krytyka miernika nie uzasadnia demontażu wzrostu; liczy się natomiast to, jak wzrost jest dzielony, bo sukces niedzielony przestaje być sukcesem (odc. 61–62, 76–77). 29. Ekonomia jest bliżej sztuki niż fizyki – ekonomista-optymalizator wyciąłby pauzy z koncertów Beethovena; dlatego intelektualna rzetelność wymaga polemizowania z realnymi poglądami, a nie z ich karykaturami (odc. 35, 65–66, 75). 30. „Oczywiste” rozwiązania regularnie zawodzą w konfrontacji z ekonomią behawioralną: płaca minimalna nie pomaga najsłabiej zarabiającym tak, jak się sądzi, a jawność wynagrodzeń może nierówności utrwalić – nieoczywistość to metoda: sprawdzaj zwłaszcza to, co „wszyscy wiedzą” (odc. 78, 95). Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/0scDAQFu97Q Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 100 Ekonomia nie musi być nudna. Podsumowanie 100 odcinków! pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Czy jest tak źle, że nauka straciła sens, badaczom nie warto już wierzyć, a finansowanie nauki to wyrzucanie pieniędzy w błoto? Moja odpowiedź brzmi: nie. Ale ostrożność jest jak najbardziej na miejscu — i dokładnie o tym opowiada książka Tomasza Rożka „Władza, pieniądze, nauka”. W tym odcinku omawiam trzy grupy historii, które autor zebrał w książce: Chciwość — afera spalinowa Volkswagena, gdzie oprogramowanie rozpoznawało warunki testu i podawało „właściwe” wyniki. To nie był wybryk pojedynczego inżyniera, tylko przemyślana strategia dużej firmy. Dalej: dziesięciolecia zamawianych przez koncerny tytoniowe badań, których celem nie było dowiedzenie czegokolwiek, lecz zasianie wątpliwości. I kryzys opioidowy w USA, gdzie lekarze byli wprowadzani w błąd co do ryzyka uzależnienia. Ideologia i władza — przykłady z ZSRR, gdzie ideologicznie nośny pomysł był ważniejszy od faktów, a naukowcy milczeli, bo cena sprzeciwu bywała rujnująca. Efektem były nie tylko zmarnowane pieniądze, ale i katastrofy ekologiczne. Pycha i błąd — sami badacze też ulegają pokusom: presji publikacyjnej, przekonaniu o własnej racji, wybujałemu ego. Nawet tak znane badania jak eksperyment więzienny Zimbardo okazały się znacznie mniej solidne, niż przez lata sądzono. Mówię też o czymś, co budzi mój sprzeciw: o traktowaniu „konsensusu naukowego” jako punktu, w którym dyskusja się kończy. Konsensus opisuje stan wiedzy na dziś — a nie zakaz dalszego badania. Nauka rozwija się właśnie przez podważanie wcześniejszych ustaleń. Wniosek? Metoda naukowa nie daje stuprocentowej gwarancji nieomylności. Ale zmniejsza ryzyko błędów i ogranicza ich skutki. Dlatego zamiast odrzucać naukę, warto od niej wymagać rzetelności. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/0scDAQFu97Q Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 099 Czy nauce można jeszcze ufać? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

W polskiej debacie o demografii zaszła szkodliwa zmiana: poważne wyzwanie polityki publicznej zamieniliśmy w opowieść o klęsce żywiołowej. A to dwie zupełnie różne kategorie zjawisk — i pociągają za sobą zupełnie różne reakcje. Listopadowa symulacja GUS (2025) pokazała, że przy utrzymaniu dzietności z 2024 roku (1,1) w 2060 roku będzie nas 28,4 mln. Nie kwestionuję tych liczb — są solidne. Kwestionuję słowo, którym je opisujemy. „Tsunami”, „zapaść”, „załamanie” opisują zdarzenia nagłe i nieprzewidywalne, wobec których jesteśmy bezradni. Zmiana demograficzna jest dokładnie odwrotna: powolna, przewidziana z trzydziestoletnim wyprzedzeniem i podatna na działanie polityk publicznych. W tym odcinku: — dlaczego język katastrofy prowadzi nie do rozwiązań, ale do bierności i fatalizmu — czego uczą nas skutki czarnej śmierci i XIX-wiecznych epidemii we Francji: niedobór pracy jako bodziec do innowacji — badania Darona Acemoglu: starzenie się populacji a automatyzacja przemysłu i brak ujemnej zależności między starzeniem się a tempem wzrostu PKB — gęstość robotyzacji w Polsce (81 robotów na 10 tys. pracowników wobec 177 średniej światowej) i przestrzeń do nadrobienia — mniej dzieci to więcej zasobów na jedno dziecko — wyższe inwestycje w kapitał ludzki — uczciwy kontrargument: w gospodarce wiedzy pomysły są dobrem nierywalizacyjnym, a produkują je ludzie — i rzecz najważniejsza: wymiar przestrzenny. W 61 z 66 miast na prawach powiatu liczba mieszkańców spadła w ciągu roku. Prognozy IGiPZ PAN wskazują, że część miast może do 2050 roku stracić połowę populacji. To zjawisko jakościowo inne niż spadek liczby ludności kraju o kilkanaście procent — bo infrastruktura ma koszty stałe, a spirala „gorsze usługi → kolejne wyjazdy → jeszcze gorsze usługi” nie zatrzyma się sama. Przestańmy pytać, ilu nas będzie. To pytanie prawie nic nie wnosi. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.   Artykuł WN 098 Katastrofy demograficznej nie ma. Prawdziwy problem jest gdzie indziej pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Własność to wolność. Dlaczego więc nasz najcenniejszy zasób – dane, które codziennie generujemy w sieci – nie podlega takiej samej ochronie jak dom, samochód czy rower? W najnowszym odcinku podcastu „Wiedza Nieoczywista” analizujemy zjawisko danych jako nowego, najcenniejszego rodzaju własności. Zastanawiamy się, dlaczego z taką łatwością zgadzamy się na utratę kontroli nad cyfrowymi śladami, które po sobie zostawiamy, i dlaczego obecne regulacje, na czele z unijnym RODO, okazują się w praktyce tak bardzo nieskuteczne. To nie korporacje technologiczne są naszym głównym wrogiem – ich usługi realnie rozwiązują wiele naszych problemów i trudno wyobrazić sobie bez nich dzisiejszy świat. Prawdziwym problemem jest gigantyczna asymetria informacji oraz przestarzały system prawny. Zamiast burzyć obecny porządek, musimy zaktualizować „reguły gry” i architekturę wyboru tak, aby domyślne ustawienia chroniły słabszą stronę – czyli nas, użytkowników. W tym odcinku usłyszysz: – Dlaczego wartości niematerialne wyparły tradycyjną własność w bilansach największych firm? – Jak architektura wyboru i ekonomia behawioralna obnażają słabość RODO? – Czy nadszedł czas, aby Konstytucja gwarantowała nam prawo do własności naszych danych? – Czym jest asymetria informacji w relacji użytkownik – wielkie platformy? – Dlaczego „wylogowanie się z systemu” nie jest już żadnym rozwiązaniem? Jaka rola czeka nowych „pośredników społecznych” w zarządzaniu naszymi danymi? Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/j-T819ctqcM   Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.           Artykuł WN 097 Najcenniejsza własność, którą oddajesz za darmo. Jak odzyskać kontrolę? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Czy zdarzyło Ci się kupić ulubiony produkt i dopiero w domu zorientować się, że opakowanie jest lżejsze, choć cena pozostała bez zmian? To shrinkflacja – zmora współczesnych konsumentów. Producenci zamiast podnosić ceny, po cichu zmniejszają gramaturę lub objętość tego, co sprzedają. Czy jesteśmy wobec tego bezbronni? W tym odcinku omawiam przełomowy wyrok niemieckiego sądu w sprawie czekolady Milka, która zmniejszyła swoje tabliczki ze 100g do 90g. Sąd przyznał rację organizacji konsumenckiej, nakazując wyraźne oznaczanie zmniejszenia produktu na opakowaniu przez co najmniej 4 miesiące. Sama zmiana cyferek z gramaturą już nie wystarczy! Spoglądamy na ten problem przez pryzmat ekonomicznej analizy prawa oraz ekonomii behawioralnej. Dlaczego dotychczasowe podejście polskiego UOKiK-u („skoro gramatura na etykiecie jest prawdziwa, to wszystko jest w porządku”) nie sprawdza się w codziennym życiu? Jako konsumenci posługujemy się skrótami myślowymi i nie możemy za każdym razem studiować drobnego druku na opakowaniach. Co ciekawe, korporacje doskonale to rozumieją, gdy… bronią swoich interesów. Producenci walczą jak o niepodległość o ochronę swoich znaków towarowych czy kultowych kolorów (jak słynny fiolet Milki), argumentując, że klient kupuje w pośpiechu, „na pierwszy rzut oka”. Dlaczego więc ta sama logika nie jest stosowana, gdy produkt nagle się kurczy? Z filmu dowiesz się: Czym dokładnie jest shrinkflacja i dlaczego wolny rynek nas przed nią nie obronił podczas wysokiej inflacji? Jak asymetria informacji stawia konsumenta na straconej pozycji. Dlaczego prawnicy potrzebują ekonomistów, by tworzyć skuteczne i efektywne prawo. Jak podwójne standardy producentów zostały wykorzystane przeciwko nim w sądzie. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/j-T819ctqcM   Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.           Artykuł WN 096 Przełomowy wyrok. Czy to koniec ukrytej shrinkflacji? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.

Czy kiedykolwiek zastanawiałeś się, co by się stało, gdybyś nagle poznał zarobki wszystkich osób w Twoim biurze? Od 2026 roku w Polsce to nie będzie już kwestia domysłów, ale prawo wynikające z unijnej dyrektywy. Choć brzmi to jak triumf sprawiedliwości, ekonomia behawioralna podpowiada coś zupełnie innego. W tym odcinku stawiam kontrowersyjną tezę: jawność wynagrodzeń nie tylko nie zmniejszy nierówności, ale może je wręcz utrwalić i doprowadzić do wyhamowania wzrostu płac. Bartłomiej Biga Posłuchaj i zostań na dłużej Odcinek można odsłuchać przy pomocy poniższego odtwarzacza. Są tu także linki umożliwiające pobranie odcinka oraz subskrypcję podcastu w najpopularniejszych programach: Podcast można także obejrzeć w serwisie YouTube. https://youtu.be/j-T819ctqcM Poprzednie odcinki podcastu są dostępne tutaj.           Artykuł WN095 Jawność wynagrodzeń: Sprawiedliwość czy pułapka na pracowników? pochodzi z serwisu Bartłomiej Biga.