Advertise on podcast: Radio Naukowe

Bartnik w dawnej Polsce pozornie nie miał trudnej pracy (choć bywała bolesna). Mógł dziać barcie, czyli wyrąbywać je w drzewach, ale niekoniecznie – korzystano też z naturalnych dziupli. Pszczoły same się w nich osiedlały. Nie dokarmiał pszczół, bo nie było czym. Doglądać na bieżąco też nie doglądał. – W zasadzie to bywał w niej dwa razy do roku: na wiosnę i gdzieś tam już w momencie, kiedy miód się podbiera – opowiada prof. Aneta Pieniądz z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Ale sytuacja nie była taka prosta, jak się wydaje. W odcinku rozmawiamy o miodzie i historii bartnictwa. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Najstarsze ślady bartnictwa na terenie współczesnej Polski pochodzą z przełomu VII i VIII wieku. Od XV wieku funkcjonowały wspólnoty bartne, które regulowały, kto mógł pozyskiwać miód, gdzie i w jaki sposób. Wspólnoty miały swoje sądy bartne do rozstrzygania sporów oraz wójtów lub sędziów bartnych. Prof. Pieniądz bada właśnie obszerną „Księgę sądów bartniczych starostwa leżajskiego”, z której wyłania się ciekawy status społeczności bartniczej. – To jest specyfika tej grupy zawodowej, że ona przekracza granice stanowe – opowiada. Bartnictwem zajmowali się i chłopi, i mieszczanie, i nawet drobna szlachta. Prawo do użytkowania barci było dziedziczne, a bartnicy mieli prawo zakładać barcie również na terenie dóbr szlacheckich. W księgach bartniczych zachowały się liczne spory o egzekwowanie praw. Nie ma w nich jednak samych owadów. – Ja pszczół prawie nie mam w swoich źródłach – podkreśla prof. Pieniądz. Trudno powiedzieć, co o pszczołach myśleli sami bartnicy, bo nie zachowały się źródła pisane przez nich. Wiemy jednak, że ogólne podejście do pszczół było pozytywne. Wierzono na przykład, że rozmnażają się przez dzieworództwo i upatrywano w tym podobieństwa do Maryi Dziewicy. Bartnik musiał więc przemieszczać się po dużym terenie. Żeby wyciąć z barci plaster miodu, musiał się wspiąć na drzewo i uchronić przed użądleniami. A pszczoły były prawdopodobnie bardziej agresywne niż dziś. Najbardziej ceniony był miód najczystszy, który sam wyciekał z plastra. Nie gardzono też miodem z wyciśniętych plastrów, gdzie jednak sporo było już zanieczyszczeń i resztek wosku. Z odcinka dowiecie się też, dlaczego dzisiejsi pszczelarze nie dorobią się miodu takiego jak średniowieczny, nawet jeśli wyniosą pasiekę do lasu, i dlaczego kobiety miały ogromne znaczenie w bartnictwie, chociaż same nie mogły się nim zajmować.

Wyobraźcie sobie kamerę o rozdzielczości 3,2 gigapiksela (największą jaką do tej pory zamontowano na teleskopie), która przez 10 lat każdej nocy wielokrotnie rejestruje ten sam obszar nieba. Właśnie takie monumentalne zadanie stawia przed sobą projekt LSST (Legacy Survey of Space and Time) w Obserwatorium im. Very Rubin w chilijskich Andach. – Nie mieliśmy jeszcze takiego przeglądu: tak dużym teleskopem, tak długo trwającego, z tak dużą kamerą. Na pewno będzie bardzo dużo odkryć, bardzo wiele niespodziewanych rzeczy nas czeka – zapowiada prof. Maciej Bilicki z Centrum Fizyki Teoretycznej PAN, jeden z polskich naukowców zaangażowanych w ten przełomowy projekt. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Naukowcy liczą na to, że odkrycia mogą być fundamentalne. – To, co chcielibyśmy przetestować i co LSST nam pomoże przetestować z pewnością, to jest kilka podstawowych założeń, które stoją u źródeł standardowego modelu kosmologicznego – opowiada kosmolog. Takie podstawowe założenia to na przykład, że Wszechświat jest jednorodny i izotropowy, a prawa fizyki działają wszędzie tak samo. Nie wiemy jednak, czy na pewno tak jest na ogromnych skalach. Dane z LSST pokażą nieznaną nam dotąd liczbę galaktyk i różnych czasach kosmicznych. Pomogą zweryfikować, czy założenia sprawdzają się też w niebadanych wcześniej skalach, oraz rozbudują (mamy nadzieję) wiedzę na temat ciemnej materii i ciemnej energii. Nie jest wykluczone, że nowe dane zmuszą do weryfikacji aktualnych modeli, czy nawet korekty Ogólnej Teorii Względności. Ogromna ilość zebranych danych ma być skatalogowana i przesłana do kilku centrów danych. – są starania, by jedno z nich było w Polsce. Z tak wielką bazą trudno byłoby pracować bez pomocy sztucznej inteligencji. – Summa summarum powstaje nam tabelka, gdzie mamy miliony obiektów. Dla każdego z obiektów mamy zmierzone mnóstwo różnych parametrów. To są idealne dane dla uczenia maszynowego i sztucznej inteligencji, bo w tym te modele są świetne, dlatego że one mogą wydobyć z tych danych coś więcej – wyjaśnia fizyk. Obserwatorium musiało się zamknąć tuż po otwarciu, bo zasypał je niespodziewany śnieg, ale wkrótce znów ruszy i zacznie zbierać dane. Pozostanie nam czekać z niecierpliwością na nowe odkrycia! Z odcinka dowiecie się też, co wspólnego mają badacze kosmosu z archeologami, w czym AI jest podobna do sekretarki profesora i dlaczego prof. Bilicki wyobraża sobie model, w którym nie ma w naszym Wszechświecie ciemnej energii, ale już nie model bez ciemnej materii.

Witajcie, Młode Umysły! Lato się kończy, kończy się LAMU! Zapraszamy na ostatni odcinek w tym roku. Przyjrzymy się naszym ciałom - z zewnątrz i od wewnątrz. To będzie fascynująca wycieczka! Dziękujemy wszystkim, którzy pomogli nam tworzyć tegoroczne LAMU i dorzucili się do zbiórki: 👉 https://patronite.pl/z/LAMU 👁️ Po co soczewka oka człowieka odwraca obraz? Kuba, 7l dr Jan Grzeszkowiak, klinika Optegra 🌀 Dlaczego jak się kręcę, to mi się potem zakręci w głowie? Alek, 4l 🔔 Dlaczego cisza dzwoni w uszach? Helena, 11l 👂 Dlaczego słyszymy siebie inaczej niż inni nas? Sara, 7l 🎙️ Czemu mój głos jak jest nagrany, to słyszę go inaczej niż tak, jak ja go mówię na żywo? Helena, 7l dr n. med. Michalina Piechocka i mjr lek. Marek Krokowski, Klinka Otolaryngologii i Chirurgii Onkologicznej Głowy i Szyi 5. Wojskowego Szpitala Klinicznego w Krakowie   🧠 Jak działa mózg? Wincenty, 4l 🧠 Z czego jest zbudowany mózg? Tomek, 8l 🧠 Z czego się składa mózg? Marcelinka, 5l 👀 Dlaczego się nam coś czasami przewidzi albo przesłyszy? Kacper, 7l ✋ Jak to się dzieje, że mózg wytwarza informację, żebym ruszył prawą ręką, i to robię? Miłosz, 8l 🎶 Dlaczego chce nam się tańczyć, kiedy słyszymy muzykę? Zuzia, 13l dr hab. Alicja Puścian, neurolożka behawioralna, Centrum Nowych Technologii UW   🌡️ Czy jak człowiek ma gorączkę, to jakieś cząsteczki w naszym ciele się szybciej poruszają? Bo wiem, że temperatura to ruch cząsteczek. Krzyś, 5l Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej   🔥 Skąd się bierze ciepło w ciele człowieka? Stefan, 6l 🦐 Dlaczego krewetki są różowe? Kosma, 7l dr Takao Ishikawa, Wydział Biologii UW 🧑 Dlaczego w człowieku jest tak dużo kremowego? Zosia, 5l 🎨 Dlaczego skóra jest beżowa? Piotrek, 10l 🌍 Czemu ludzie w Afryce mają ciemną skórę? Krzyś, 9l dr Paulina Łopatniuk, patomorfolożka, autorka książek m. in. "Na własnej skórze. Mała książka o wielkim narządzie"   🤧 Dlaczego ludzie mają uczulenia? Gabrysia, 9l   dr hab. n. med. Paulina Sobkowiak z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

„Lalka” Bolesława Prusa to portret epoki, ale przede wszystkim sprytna gra z cenzurą. Choć publikowana była pod koniec lat 80. XIX wieku, jej akcja dzieje się dekadę wcześniej. Tych dziesięć lat to dla Warszawy ogromna różnica. Ludność miasta zwiększyła się w tym czasie o połowę, zaostrzyły represje ze strony rosyjskich władz. – Warszawa na oczach jednego pokolenia ludzi zamienia się w nabite ludźmi, bardzo gęste, ogromne, nieznane miasto – opowiada prof. Błażej Brzostek z Wydziału Historii Uniwersytetu Warszawskiego. Prus opisał więc świat, który widział, ale z istotnym przemilczeniem. – Mowy nie ma o żadnej administracji, mowy nie ma o policji, mowy nie ma oczywiście o cenzurze, bo cenzura nie pozwalała pisać, że jest cenzura – wyjaśnia historyk. W odcinku rozmawiamy o życiu w Warszawie w czasach „Lalki”. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Historię miłości, biznesu i nieszczęścia Prus osadza w bogatym kontekście społecznym. Kontrolowane przez władze i cenzurę życie społeczne może rozgrywać się głównie za zamkniętymi drzwiami domów. Miasto puchnie i bogaci się dzięki gospodarczym więziom z carską Rosją, rosną kolejne zakłady przemysłowe, duże i drobne. Tradycyjne ziemiaństwo nie zarabia jednak na handlu ani przemyśle. W tej rzeczywistości dawna arystokracja nie ma wyboru, musi zniżyć się do kontaktów z bogatymi kupcami i przedsiębiorcami, grupą postrzeganą jako niższa społecznie. – Wokulskich było mnóstwo – podkreśla prof. Brzostek. Gorzej urodzonych, ale bogatych i ambitnych. O polityce i realiach zaborowych Prus nie może pisać wprost, ale chętnie stosuje półsłówka, sugestie i niedopowiedzenia, które jego czytelnicy bez trudu rozumieją. Dziś trudniej nam wyłapać, że autor sugeruje powstańczo-zesłańczą przeszłość Wokulskiego, ale odbiorcy z czasów Prusa umieli zinterpretować aluzję. – Czytanie między wierszami było zajęciem wtedy bardzo atrakcyjnym dla inteligencji polskiej – mówi historyk. W odcinku rozmawiamy też o tle narodowościowym „Lalki”, o wielkim przełomie, jakim dla Warszawy Prusa było wybudowanie wodociągów, i o tym, dlaczego postać Rzeckiego to jedno wielkie polityczne „pozdro dla kumatych”, a jednocześnie alter ego autora. Być może karkołomnie, ale szukamy też zrozumienia dla Łęckich. Polecamy! 00:00 Wprowadzenie 01:09 Realia historyczne w „Lalce” Prusa 06:41 Warszawa lat 70. i 80. XIX wieku 13:01 Skąd napływali mieszkańcy Warszawy? 17:17 Napływ Litwaków i kwestia żydowska 21:00 Carska cenzura w Królestwie Polskim 28:20 Warszawskie salony i teatr społeczny 31:57 Kim byli ówcześni Wokulscy? 36:11 Ziemiaństwo i upadek arystokracji 42:50 Szlachta i wyzwania nowego kapitalizmu 46:56 Ignacy Rzecki i mit napoleoński 53:19 Czy Wokulski był stalkerem? 56:01 Próba zrozumienia postawy Łęckich 01:02:08 Fenomen powieści publikowanej w odcinkach 01:06:39 Nauka, spirytyzm i science fiction 01:12:56 Sokrates Starynkiewicz i modernizacja Warszawy 01:18:36 Nowe adaptacje „Lalki” i komercjalizacja 01:20:53 Zakończenie

🌙 Witajcie, Młode Umysły! Zapraszamy Was w podróż na księżyc i jeszcze dalej! Sprawdzimy jaka jest temperatura na powierzchni srebrnego globu, odnajdziemy zostawioną tam kanapkę, a nawet spróbujemy księżycowych skał. Potem poszukamy innych układów planetarnych i ich mieszkańców. Zapnijcie pasy! Ruszamy 🚀 🍽️ Co się stanie z moim organizmem, jeśli zjem kawałek Księżyca? Irenka, 10l. 🌡️ Jaka temperatura jest na Księżycu? Karol, 4l. 🥪 Co by się stało, jakby kanapka z szynką była na Księżycu przez rok? Krzyś, 6l. 🌘 Czemu widzimy jedną stronę Księżyca? Hania, 9l. 🌕 Ile dotychczas procent Księżyca zbadali naukowcy? Nikodem, 10l. dr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN, a z kanapką pomaga też prof. Marta Wrzosek z Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego   🚀 Jak wybrać dokładne miejsce na zrobienie bazy księżycowej? Julian, 8l. 👩‍🚀 Czy astronauci na statku kosmicznym pływają stylami pływackimi, czy na przykład się odbijają? Maurycy, 8l. dr Anna Fogtman, Europejska Agencja Kosmiczna   🌍 Skoro wszyscy ludzie mieszkają na Ziemi, to po co są inne planety? Łucja, 9l. 🪐 Czy istnieje inna planeta, na której ludzie też mogliby żyć? Mela, 9l. 👽 Czy z kosmosu mogą przylecieć ufoludki? Julka, 8l. dr Milena Ratajczak, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Warszawskiego   💨 Jak się obraca Ziemia, to czy robi wiatr wokół siebie? Ada, 7l. ✨ Skąd się wziął pył, z którego się zrobiły planety? Zosia, 4l. 🟣 Czy planety muszą być okrągłe? Jeśli tak, to dlaczego? Aniela, 8l. 🌌 Ile jest układów planetarnych w kosmosie? Stefan, 6l. Jakub Tokarek, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu

Firma OpenAI ogłosiła, że jej model sztucznej inteligencji rozwiązał problem Naviera-Stokesa – jeden z siedmiu matematycznych problemów milenijnych. Problem w tym, że istnieją podejrzenia, że model, który tego dokonał korzystał z notatek i prac naukowców badających ten sam problem w modelu Codex (należącym do OpenAI) i de facto sprzątnął im sukces sprzed nosa. W odcinku wyjaśnienie znaczenia rozwiązania problemu Naviera-Stokesa, pytania o konsekwencje całego zamieszania w świecie nauki. – Do tej pory było tak, że grupy matematyków konkurowały ze sobą; to byli ludzie kontra ludzie. W tym momencie mamy sytuację, że jeżeli mamy bardzo dużo pieniędzy, mamy zasoby, to możemy praktycznie pokonać każdego na ostatniej mili. To też trochę pokazuje w pewnym sensie, w którym kierunku zmierzamy – komentuje dr Bartosz Naskręcki, matematyk z UAM, badacz w Centrum Wiarygodnej Sztucznej Inteligencji PW. Korzystałam m. in. z https://www.quantamagazine.org/ai-has-solved-one-of-maths-1-million-millennium-prize-problems-20260908/ https://promptowy.com/openai-navier-stokes-koszt/ Oświadczenie Tristana Buckmastera https://cims.nyu.edu/~tristanb/statement.pdf

Dlaczego modele językowe zmyślają zamiast „przyznać”, że nie dotarły do jakiejś informacji? – Celem takiego „czata” jest uzyskanie jak największej oceny od użytkownika. Użytkownik lubi porozmawiać sobie, lubi mieć wrażenie, że jest zaopiekowany, więc gdyby usłyszał odpowiedź „nie wiem”, to pewnie nie byłby zadowolony. Sposób treningu powoduje, że jest presja, by te modele zawsze wiedziały, zawsze coś mówiły – wyjaśnia prof. Przemysław Biecek, dyrektor Centrum Wiarygodnej Sztucznej Inteligencji na Politechnice Warszawskiej. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ W odcinku rozmawiamy o tym, na ile zjawisko „halucynowania” jest wpisane w naturę tych modeli i czy są metody, aby uzyskiwać odpowiedzi, na których można polegać. – Samo słowo „halucynacja” myślę, że wybiela rzeczywistość – ocenia prof. Biecek. Sugeruje, że to stan tymczasowy, chwilowe zaćmienie. Co ciekawe, z danych wynika, że czasem pomaga rozbudowanie prompta. – Część osób pokazywała, że dodawanie losowych sekwencji tokenów po swoim pytaniu zwiększa skuteczność. Czyli możemy napisać pytanie, a później dodać 200 losowych innych słów i to może zwiększyć skuteczność odpowiedzi – mówi naukowiec. Tu trafiamy jednak na kolejny problem: aktualne modele są potwornie zasobożerne. – Kolejną rewolucją być może będzie dekompozycja modeli, żeby one były mniejsze, lżejsze, mniej energetycznie wymagające. Nie mamy tej technologii. Ale jak ona będzie, to wydaje mi się, że się otworzy jeszcze znowu jakaś przestrzeń na nowe rozwiązania – opowiada prof. Biecek. Jak mówi, wzrasta zainteresowanie modelami wieloagentowymi. W odcinku usłyszycie, komu wyspecjalizowana AI mogłaby znacząco pomóc w pracy i rozwijaniu wiedzy (na przykład lekarzom i badaczom kosmosu), czy możemy ufać modelowi, który informuje nas, w jaki sposób doszedł do podanego nam wniosku (spoiler: etapy wnioskowania też mogą być wymyślane), o tym, że same modele powinni być obiektem badań naukowców oraz dlaczego, zdaniem naszego gościa, szkodliwe jest postrzeganie AI jako czegoś więcej niż narzędzia. – Wierzę w metodę naukową i nawet jeżeli coś wygląda na magiczne, to fantastycznie jest rozłożyć to na części pierwsze i zobaczyć dokładnie, jakie elementy tej funkcji wpływają na konkretny wynik – podsumowuje prof. Biecek. Obiecany link do zestawienia „Epic fAIls - największa wpadka systemu AI w roku 2025” https://docs.google.com/forms/d/e/1FAIpQLSdqZ3Otl3XQdeq-mZBKvCh8_OAwzbywgBasRl_SKXDzS4MDLQ/viewform?pli=1 PS. Nie odnosimy się do awantury wokół OpenAI I problemu Naviera-Stokesa, bo informacje pojawiły się już po naszym nagraniu.

Witajcie Młode Umysły!  Jak tam u Was?  Ciekawość nie gaśnie, mam nadzieję? 🔍✨ W tym odcinku to Wy, dzieci, jesteście głównymi bohaterami! 👧🧒 Pomóżcie tworzyć LAMU: https://patronite.pl/z/LAMU 🌱 Jak człowiek rośnie? Jaśmina, 6 l. 👀 Dlaczego mamy różny kolor oczu? Maja, 7 l. 👶 Jak widzą niemowlęta? Ania, 8 l. 🤔 Czemu dzieci jak się rodzą, nic nie umieją? Irena, 6 l. 🗣️ Dlaczego dzieci od razu nie zaczynają mówić? Tosia, 8 l. 💬 Czy dzidziusie potrafią porozumiewać się ze sobą? Jaś, 9 l. dr Aleksandra Kołodziejska, Anna Malinowska-Korczak, BabyLab PAN ☕ Czemu dzieci nie mogą pić normalnej kawy, tylko kawę Inkę? Ala, 5 l. 🍽️ Dlaczego muszą człowieki jeść obiad? Fabian, 5 l. 🥦 Moja pani dyrektor w przedszkolu podczas posiłków zawsze mówiła: „Dzieci, jedzcie zieleń, zieleń jest najważniejsza!”. O co tak naprawdę chodziło? Blanka, 11 l. 👨‍🔬 dr Tomasz Szablewski, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu 😴 Czy ludzie podczas snu połykają ślinę? A jeśli nie, to dlaczego? Florka, 10 l. 🌙 Dlaczego w soboty i niedziele wstaję z łóżka już o świcie, a w dni powszednie potrzebuję spać do późna? Julian, 9 l.  dr Małgorzata Hołda, Uniwersytet Jagielloński 🏆 Dlaczego ludzie lubią rywalizować? Zosia, 10 l. 😠 Dlaczego ludzie się złoszczą? Ksawery, 7 l. 🙈 Dlaczego dzieci się wstydzą? Helena, 4 l.  Agata Wlazło, psycholożka dziecięca 🦴 Dlaczego dzieci mają więcej kości od dorosłych? Lidia, 6 l. 🩹 Dlaczego stawy bolą, kiedy rośniemy? Ala, 10 l. 🌱🦴 Jak to się stało, że rosną kości? Witek, 5,5 l.  lek. Jakub Baszczuk

Pewnie każdemu z was zdarzyło się kiedyś wpaść w drugą osobę, zwykle jednak nic z tego nie wynika (chyba, że w komediach romantycznych). Bakterie bezustannie zderzają się ze sobą nawzajem i potrafią wykorzystać takie zderzenie, by przekazać sobie jakiś cenne dla przetrwania geny. Często jest nim na przykład oporność na konkretny typ antybiotyku. – Bakterie potrafią, trochę tak jak w filmie „Matrix”, wgrać sobie skille, wgrać sobie umiejętności jedna drugiej – opowiada obrazowo dr Jonasz Słomka z Wydziału Fizyki Uniwersytetu Warszawskiego. W Laboratorium Biokontaktów prowadzi wraz z zespołem badania na pograniczu fizyki i biologii, a skupia się właśnie na bakteriach i fizyce ich spotkań. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Badacze w laboratorium skonstruowali urządzenie do zderzania komórek bakteryjnych w optymalnym tempie – taki zderzacz bakterii. Tempo mieszania ma znaczenie, bo takie przekazanie sobie fragmentu genotypu nie jest takie łatwe, bakterie muszą się stykać przez 10-15 minut. Drugim ważnym elementem badań są modele matematyczne. Warunki, w których żyją bakterie, są zróżnicowane. – Jest zupełnie inne zagęszczenie bakterii, są inne biochemiczne warunki, w których znajdują się bakterie, być może są bardzo różne szczepy bakteryjne, ale fizyka spotkań nie będzie aż tak różna – wyjaśnia fizyk. Naukowcy przygotują więc modele matematyczne, sparametryzowane danymi pozyskanymi z eksperymentów ze zderzaczem. W efekcie stworzą atlasy potencjału – mapy przewidujące, w jakich środowiskach horyzontalny transfer genów zachodzi szybciej lub z większym prawdopodobieństwem. Konkretne odkrycia mogą przynieść m. in. przełom w walce z antybiotykoopornością. Z odcinka dowiecie się więcej o bakteriach, które są niezwykle interesującymi istotami. – Epickie opowieści się tam odgrywają w tej mikroskali, w każdym środowisku – mówi dr Słomka. Opowiemy o umiejętnościach adhezyjnych, o chemotaksji, czyli umiejętności poruszania się w kierunku, z którego bakterie odbierają jakieś bodźce chemiczne, będzie też o łapaniu się na wędkę (bardzo potrzebne przy horyzontalnym transferze genów!) i przebijaniu się dzidą. Rozmawiamy też o tym, jak się pracuje w Polsce po długim pobycie na zagranicznych uczelniach. Polecam, samo gęste z pierwszej linii frontu naukowego!

Chodź to już wrzesień, to lato astronomiczne trwa i LAMU Was nie opuszcza, Drogie Młode Umysły! W tym odcinku: ziemia i woda. Zapraszamy! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMU Sekcja: Ziemia i wulkany 🔥 Dlaczego lawa jest gorąca? Zosia, 6 l 🌋 Czy kiedyś w Polsce będzie jakiś wulkan i czy był w Polsce jakiś wulkan? Miesiu, 4 l 🌍 Co by się stało, kiedy zniknęłyby płyty tektoniczne? Kuba, 7 l 🌎 Dlaczego Ziemia ma warstwy? Tadzio, 5 l dr Jakub Ciążela, Instytut Nauk Geologicznych PAN 🌱 Z czego jest ziemia w ogródku? Ela, 5 l prof. Marta Wrzosek, Ogród Botaniczny UW Sekcja: woda💦 Skąd się bierze woda? Leon, 5 l 🌊 Skąd w przyrodzie wzięła się woda? No i dlaczego w oceanach jest słona, a w jeziorach słodka? Ala, 9 l 🌊 Jak powstał pierwszy ocean? Matylda, 9 l ☀️ Czy woda kiedyś wyparuje z Ziemi? Kinia, 9 l dr Anna Łosiak, Instytut Nauk Geologicznych PAN 💧 Ile wody jest w Wiśle? Staś, 9 l Piotr Bednarek, hydrolog, UJ i Fundacja Wolne Rzeki 🕳️ Dlaczego nie da się wykopać dołka w wodzie? Kaja, 7 l 🌀 Jak się tworzą wiry wodne? Tomek, 8 l 💧 Czemu to jest tak, że gdy na przykład pijesz coś, pijesz wodę z butelki, i zawsze coś zostaje na dnie, jakaś kropelka? Lucek, 6 l prof. Maciej Lisicki, Wydział Fizyki UW 🌊 Dlaczego w morzach są przypływy i odpływy i co je powoduje? Pola, 6 l 🌊 Dlaczego są przypływy i odpływy? Orest, 5 l dr Paulina Pakszys, Instytut Oceanologii PAN

Wyobraźmy sobie dwa fotony. Jeden leci do nas na Ziemię ze Słońca, a drugi z błysku gamma jakiegoś pulsara. To foton i to foton, a jednak ten drugi ma oszałamiającą energię: bilion razy większą! Astronomia wysokich energii, czyli obserwowanie zjawisk takich jak promieniowanie gamma, to atrakcyjna i szybko się rozwijająca gałąź astronomii, która może przynieść ludzkości niesamowite odkrycia. W Radiu Naukowym opowiada o niej prof. Tomasz Bulik, dyrektor Obserwatorium Astronomicznego Uniwersytetu Warszawskiego oraz przewodniczący Komitetu Astronomii Polskiej Akademii Nauk. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Skąd się biorą tak wysokoenergetyczne fotony? – Musimy mieć kosmiczny akcelerator – wyjaśnia w skrócie prof. Bulik. Dość dobrze zaobserwowanymi akceleratorami są gwiazdy neutronowe: bardzo zwarte, rotujące, z silnym polem magnetycznym. – Te pola elektryczne są na tyle silne, że tam albo powstają pary elektron-pozyton, albo są elektrony wyrywane z powierzchni gwiazdy neutronowej i magnetosfera, czyli przestrzeń wokół gwiazdy neutronowej, wypełnia się cząstkami, które natrafiają na bardzo silne pola elektryczne, które z łatwością przyspieszają elektrony i pozytony do bardzo wysokich energii – opowiada astrofizyk. Bywa tak, że wysokoenergetyczne cząstki zderzają się z niskoenergetycznymi fotonami i przekazują im część swojej energii. Zdarzają się też kolizje proton-proton, prowadzące do rozpadu cząstek elementarnych i emisji fotonów. Superciekawa hipoteza egzotycznych cząstek mówi, że fotony gamma mogą powstawać w wyniku anihilacji ciemnej materii w centrach galaktyk. Obserwacje wysokoenergetycznych zjawisk mogą przynieść rewolucyjne odkrycia. – W ramach tych badań podstawowych jest cały szeroki program zagadnień, które możemy rozwiązać. To jest pochodzenie ciemnej materii. Pochodzenie promieniowania kosmicznego. (…) Poszukiwanie pierwotnych czarnych dziur – wylicza prof. Bulik. Lepsze zrozumienie struktury czasoprzestrzeni pomogłoby też rozwinąć mechanikę kwantową. Obserwacje wciąż są dość pionierskie. – My jesteśmy mniej więcej na etapie Galileusza, jeśli chodzi o liczbę źródeł na niebie – półżartem, półserio mówi prof. Bulik.  Ważnym (i niezmiernie jak na astrofizykę tanim w utrzymaniu!) ośrodkiem, który je prowadzi, jest Obserwatorium H.E.S.S. w Namibii. Jeszcze w tym roku mają się uruchomić pierwsze cztery teleskopy projektu CTA, Cherenkov Telescope Array. – To będzie obserwatorium, które będzie miało czułość dziesięciokrotnie większą niż to, co mamy dotychczas – zapowiada prof. Bulik. W ciągu najbliższych kilku lat możemy się spodziewać niezmiernie ciekawych odkryć. W odcinku usłyszycie też, jak wygląda życie badacza w Obserwatorium H.E.S.S. (jeździ się rowerami wśród antylop), jak astronomia wysokich energii pomaga szukać ciemnej materii w kosmosie i dlaczego badanie Wszechświata przypomina opisywanie słonia przez ślepców. 00:00 Wstęp 01:42 Jak astronomowie obserwują Wszechświat? 06:30 Czym różnią się fotony o różnej energii? 10:44 Skąd się biorą fotony gamma? 14:33 Gwiazdy neutronowe jako kosmiczne akceleratory 17:47 Czarne dziury i wybuchy supernowych 25:59 Historia odkrycia błysków gamma 28:52 Jak działa teleskop Czerenkowa HESS? 32:50 Badanie zmienności i prędkości światła 37:27 Poszukiwanie granic fizyki i ciemnej materii 42:49 Nowa era: Cherenkov Telescope Array 44:41 Praca astronoma w obserwatorium w Namibii 51:20 Międzynarodowa współpraca naukowa i polityka 55:02 Czułość teleskopów i pytania patronów 58:13 Podsumowanie i zakończenie

Drogie Młode Umysły, lato jeszcze trwa, więc LAMU jest na posterunku! Tym razem odcinek o roślinach! Zapraszamy! Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję: https://patronite.pl/z/LAMU 🌿 Skąd wzięły się rośliny? Klara, 8l 🌸 Skąd się wziął pierwszy kwiatek? Bo żeby był jakiś kwiatek, musi już być jakiś kwiatek. Maria, 7l 🌼 Skąd się na Ziemi wzięły kwiaty? Laura, 4l 🎨 Czemu kwiatki mają różny kolor? Nela, 6l 🌈 Czemu kwiatki mają różne kolory? Tomek, 9l 🌺 Dlaczego kwiaty pachną? Zosia, 6l prof. Marcin Zych, dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Warszawskiego 🌱 Dlaczego nasiona różnych roślin, na przykład rzeżuchy, wiedzą, w którą stronę wypuścić korzenie, a gdzie górę rośliny? Olek, 9l ☀️ Po co roślinom jest słońce? Piotrek, 6l 💧 Dlaczego kwiatki usychają, jak się ich nie podlewa? Lidia, 6l 🌾 Dlaczego jak trawa wysycha, to ma kolor żółty? Stasiu, 8l 🍌 Czemu banany są zgięte? Zuzia, 9l dr Piotr Kosiński, Uniwersytet Przyrodniczy w Poznaniu 🌳 Jak powstało pierwsze drzewo? Helena, 7l Joanna Jaskulska, Ogród Dendrologiczny w Poznaniu 🌲 Jak by drzewo długo mogło rosnąć, gdybyśmy go nie ścinali? Henio, 8l 🌴 Jakie drzewa są największe świata? Ignaś, 5,5l dr inż. Tomasz Maliński, dyrektor Ogrodu Botanicznego w Poznaniu 🪐 Czemu na Ziemi rosną drzewa i rośliny, a na innych planetach nie? Jaś, 7l Joanna Jaskulska, Ogród Dendrologiczny w Poznaniu Jakub Tokarek, Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu Nagrania do odcinka: Sandra Soluk, Anna Radwan-Żbikowska Montaż: Sandra Soluk Grafiki i edycja dźwięku: Filip Pachla

Pszczoły potrafią przekazywać informacje za pomocą tańca i leczyć się sfermentowanym nektarem, a mrówki stosują zaawansowaną prewencję przeciwko zakażeniom (odkażają, ale też amputują uszkodzone kończyny!) oraz potrafią używać narzędzi: kamyków, patyczków, liści, a nawet gąbki. I mrówki, i pszczoły mają imponujące zdolności architektoniczne, społeczne i komunikacyjne. Czy da się ustalić, która grupa jest lepsza? Takiego karkołomnego zadania podejmujemy się w debacie Radia Naukowego. 💛 https://patronite.pl/radionaukowe 💸 https://suppi.pl/radionaukowe 📖 https://wydawnictworn.pl/ Mrówki reprezentuje dr Igor Siedlecki, biolog i myrmekolog z Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego, a pszczoły dr Michał Kolasa, biolog ewolucyjny, badacz pszczół i pszczelarz praktyk z Instytutu Zootechniki – Państwowego Instytutu Badawczego. Wiemy, że i mrówki, i pszczoły budują sobie do życia skomplikowane struktury. Spójrzmy jednak na ciekawe szczegóły. Tak jak ludzie, pszczoły lubią mieć w swoich gniazdach ciepło. – Co prawda nie ujarzmiły ognia, ale zwiększają temperaturę poprzez drganie swoich mięśni – opowiada dr Kolasa. Taka umiejętność przydaje się nie tylko w zimne noce. Kiedy gniazdo pszczół zaatakuje szerszeń, pszczoły skupiają się wokół niego i wytwarzają ciepło, które zabija napastnika: ścina mu białka i dosłownie go smaży. Mrówki mają bardzo wiele sposobów na budowę gniazda – jednym z ciekawszych jest na przykład klejenie. Larwa mrówki wytwarza lepką nić, a dorosła robotnica kieruje larwą tak, by nić skleiła ze sobą odpowiednio ułożone liście. Mrówki potrafią wyczuć, kiedy w gnieździe robi się nieświeżo. – Kiedy mrówka czuje, że jest za dużo dwutlenku węgla, decyduje się robić otwór – mówi dr Siedlecki. Życie w populacji o dużym zagęszczeniu uczy wszystkie gatunki ważnej kwestii: profilaktyki chorobowej. Mrówki wiedzą, z czego postawić mrowisko, żeby warunki do życia w nim były zdrowsze. – Jak mają możliwość, to zbierają i wbudowują w swoje gniazdo żywicę, bo ma silne właściwości przeciwgrzybicze, przeciwbakteryjne – tłumaczy dr Siedlecki. Bardzo sprawnie odkażają gniazdo i same siebie za pomocą kwasu mrówkowego. Potrafią też wyczuć i zlikwidować chore larwy czy poczwarki, by nie doszło do zakażenia całego gniazda. Pszczoły z kolei korzystają z propolisu, czyli substancji smolistych z pąków kwiatów. – Jest niebywale przydatny, ponieważ on ma działanie właściwie jak antybiotyk – mówi dr Kolasa. Pszczoły wyściełają ściany ula propolisem, dzięki czemu nie grożą im zakażenia bakteryjne. Zaklejają też propolisem stare plastry po innej rodzinie pszczół – dezynfekcja to podstawa profilaktyki! Debatę podzieliliśmy na bloki tematyczne: 00:00 teasery i wstęp 01:37 top 5 05:56 polityka rodzinna i rynek pracy 18:03 nawigacja i komunikacja  31:16 edukacja 42:20 medycyna 52:00 architektura 01:04:25 obronność 01:12:31 wpływ na środowisko 01:16:48 pytanie do oponenta Koniecznie dajcie znać, czy jesteście team pszczoły, czy team mrówki! Źródła grafik i wideo: https://docs.google.com/document/d/1_W6YB9Io5KaonyTQXHozmeCKPDvfSK2eiVWVBxoXZZQ/edit?usp=sharing

🧠✨ Witajcie Młode Umysły! Zajmiemy się w tym odcinku podróżami w czasie, grawitacją, prądem i trochę powietrzem. Zapraszamy na odcinek siódmy, sezon siódmy! Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:  https://patronite.pl/z/LAMU   Sekcja: podróże w czasie 🕰️ Jak by działał wehikuł czasu, gdyby kiedykolwiek powstał? Tobiasz, 10 l ⏰ Czy można podróżować w czasie? Hania, 12 l 🔄 Dlaczego czas płynie do przodu, a nie można go zawrócić tak jak samochód na drodze? Klara, 10 l ⏸️ Czy da się zatrzymać czas albo zawrócić czas? Józek, 6 l 👩‍🔬 dr Anna Durkalec, astrofizyczka z Narodowego Centrum Badań Jądrowych  Sekcja: grawitacja 🍎 Jak działa grawitacja? Olek, 5 l 🌎 Co to jest grawitacja? Nina, 8 l 🪽 Dlaczego nie można zawisnąć w powietrzu? Laura, 5 l 🌌 Co by się stało, gdyby na Ziemi nie było grawitacji? Ida, 9 l 🚀 Dlaczego w kosmosie nie ma grawitacji, a na Ziemi jest? Julek, 6,5 l 🪐 Ile trzeba powiększyć masę Ziemi, aby mogła przyciągnąć inną planetę? Wojtek, 10 l 🎢 Dlaczego rollercoaster nie spada z pętli? Piotrek, 9 l 👨‍🔬 prof. Michał Krupiński, fizyk z Instytutu Fizyki Jądrowej PAN  Sekcja: prąd ✨ Czy gdy zobaczymy błysk w kontakcie, to czy widzimy prąd? Hania, 11 l 🐦⚡ Dlaczego, kiedy ptaki siedzą na liniach wysokiego napięcia, to wtedy ich nie razi prąd? Zosia, 5 l 💡 Co robi prąd, jak już wykona swoje zadanie? Ziemek, 6 l 🔌 Jak działa prąd? Bruno, 8 l   👨‍🔬 Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej i stowarzyszenia Marsz Dla Nauki Sekcja: powietrze 👀 Dlaczego powietrze jest tak przeźroczyste, że aż go nie widać? Józio, 5 l 👩‍🔬 Dr Urszula Koss-Wierzbicka, chemiczka, stowarzyszenie Rzecznicy Nauki 🚆 Czemu za pociągiem jest wiatr? Jędrzej, 4 l 👨‍🔬 Dariusz Aksamit, fizyk z Politechniki Warszawskiej i stowarzyszenia Marsz Dla Nauki   Nagrania i montaż: Karolina Głowacka Grafiki i opracowanie dźwięków: Filip Pachla

👋 Witajcie Młode Umysły! Oto odcinek 6. tego sezonu, czyli nasz półmetek! Tym razem trochę chemii, trochę fizyki i dużo matematyki, czyli nauki wyobraźni. Zapraszamy!  Uwaga! Jeśli LAMU jest dla Was ważne, zajrzyjcie na zrzutkę na tegoroczną edycję:  https://patronite.pl/z/LAMU  Sekcja: obserwacje codzienne 💧 Dlaczego jak jest się mokrym, to jest zimno? Janka, 6l 💇 Dlaczego suche włosy mają inny kolor niż mokre? Weronika, 9l 🫧 Dlaczego jak myjemy włosy, to są ciemniejsze, a jak są suche, to są jaśniejsze? Zosia, 10l ☀️ Dlaczego włosy zmieniają kolor pod wpływem wody albo słońca? Jagoda, 9l Dr Urszula Koss-Wierzbicka, chemiczka, Stowarzyszenie Rzecznicy Nauki Sekcja rowerowa 🚲 Dlaczego jak się jedzie na rowerze, to się nie przewraca, a jak się nie jedzie, to się przewraca? Artur, 5l ⚖️ Dlaczego jak jadę na rowerze, to nie tracę równowagi, a jak się zatrzymuję, to już tak? Olga, 10l prof. Michał Krupiński, Instytut Fizyki Jądrowej PAN Sekcja: matematyka i nieskończoność ✖️ Dlaczego wszyscy musimy się nauczyć tabliczki mnożenia? Aleksandra, 8l 🧮 Po co muszę się uczyć matematyki? Anielka, 9l prof. Michał Hohol, dyrektor Centrum Kopernika Badań Interdyscyplinarnych Uniwersytetu Jagiellońskiego 🔢 Ile to jest i czy istnieje liczba nieskończoność? Franek, 8l ♾️ Dlaczego się nie da doliczyć się do nieskończoności? Ada, 7l 🏨 Skoro do nieskończoności zawsze można dodać 1 i jest większa liczba, to ile jest nieskończoności? I czy w praktyce istnieje coś takiego jak hotel Hilberta? Bogna, 9l ➗ Czy nieskończoność jest liczbą parzystą czy nieparzystą? Ignaś, 8l ➖ Czy jest coś przed minus nieskończoność? Karol, 5l dr Bartosz Naskręcki, prodziekan Wydziału Matematyki i Informatyki Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu Nagrania: Karolina Głowacka, Anna Radwan-Żbikowska, Sandra Soluk Montaż odcinka: Sandra Soluk Grafiki i edycja dźwięku: Filip Pachla