Advertise on podcast: Mroczne Wieki

Sahul nie był zresztą tylko jednorazowym produktem ostatniego zlodowacenia, ale wytworem cyklicznym, powstającym przy każdym kolejnym zlodowaceniu, które w młodszym plejstocenie powtarzają się średnio co sto tysięcy lat. Można z dużym prawdopodobieństwem przewidzieć, że tak samo jak Sahara zazieleni się ponownie za jedynie kilkanaście tysięcy lat, tak samo kolejny Sahul wyłoni się z mórz za kilkadziesiąt, do stu tysiącleci od momentu, w którym piszę te słowa. Nie mogę się doczekać! Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: fot. Hans Wismeijer / Shutterstock.com Opracowania: Griffiths, Billy, Deep Time Dreaming: Uncovering Ancient Australia, (16pt Large Print Edition), Blac Inc., Carlton, Australia, 2019; Hunt, Terry L. (red.), The Oxford Handbook of Prehistoric Oceania. New York: Oxford University Press (S1), 2022; Mithen, Steven, After the Ice : A Global Human History 20,000-5000 BC. London: Weidenfeld & Nicolson, 2012; Artykuły: Allen, Jim & O'Connell, James. (2025). Recent DNA Studies Question a 65 kya Arrival of Humans in Sahul. Archaeology in Oceania. 60. 187-190. 10.1002/arco.70002. Biel, Radosław, Najstarszy bumerang na świecie ma jednak 40 000 lat. Pochodzi z terenów obecnej Małopolski. (2025), Archeologia Żywa. https://archeologia.com.pl/najstarszy-bumerang-na-swiecie-ma-jednak-40-000-lat-pochodzi-z-malopolski/, [dostęp: 04.10.2026] Ford, Anne. (2016). Late Pleistocene lithic technology in the Ivane valley: A view from the rainforest. Quaternary International. 448. 10.1016/j.quaint.2016.05.030. Matchan, Erin L.; Phillips, David; Jourdan, Fred; Oostingh, Korien; Early human occupation of southeastern Australia: New insights from 40Ar/39Ar dating of young volcanoes, Geology (2020) 48 (4): 390–394. https://doi.org/10.1130/G47166.1

W grudniu 1910 roku brytyjski archeolog John Garstang prowadził wykopaliska w pozostałościach Meroe, czyli stolicy starożytnego królestwa Kusz leżącego z grubsza w dzisiejszym Sudanie. W pewnym momencie, kopiąc na głębokości około dwóch i pół metra pod powierzchnią schodów prowadzących niegdyś do przybytku archeolodzy natrafili na coś wyjątkowego. Ich oczom ukazywać zaczęła się wykonana z brązu rzeźba, w której natychmiast rozpoznano podobiznę jednego z członków rzymskiej dynastii julijsko-klaudyjskiej. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: Cailliaud, Frédéric in 1826, Public domain, via Wikimedia Commons; Źródła: Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020. Opracowania: Campbell, Virginia L., Ancient Rome. Pocket Museum, Thames & Hudson, London 2017; Schellinger, Sarah M., Nubia, Reaktion Books, London 2022; Wengrow, David, Ancient Egypt and Nubia. Kings of Flood and Kings of Rain, w: Great Kingdoms of Africa, Thames & Hudson, London 2023; Artykuły: Osypińska, Marta; Osypiński, Piotr, From Faras to Soba: 60 years of Sudanese–Polish cooperation in saving the heritage of Sudan, Polish Centre of Mediterranean Archaeology/University of Warsaw (2021).

[Reklama] Kup książkę "Rzymianie - 2000 Lat Historii" na stronie https://wydawnictwoport.pl/ksiazki/rzymianie/ Jedyna książka o Rzymianach jakiej potrzebujesz ;) Gdzieś około roku 515 p.n.e. w krainie leżącej na terenie Gandhary, na pograniczu dzisiejszego Pakistanu i Afganistanu, nad rzeką Indus, zbierała się niecodzienna ekspedycja. W mieście Caspathyros, którego położenia nie jesteśmy w stanie zidentyfikować, pewien grecki kapitan przygotowywał swoje statki do wyruszenia na wyprawę, która wkrótce zmieni oblicze tej części świata, przynajmniej pod względem politycznym. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: mapa autorstwa Michała Kuźniara, via Inkarnate.com Źródła: Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020. Opracowania: Lane Fox, Robin, Alexander the Great, Penguin Books 2004. McLaughlin, Raoul, The Roman Empire and the Indian Ocean: The Ancient World Economy and the Kingdoms of Africa, Arabia and India. Pen & Sword Military, 2014. Schulz, Raimund, Łowcy przygód w dalekich krainach. Wielkie pionierskie podróże i wiedza antyku o świecie, przeł. B. Nowacki, PIW, Warszawa 2020. Artykuły: Der Muziris-Papyrus https://www.onb.ac.at/mehr/blogs/der-muziris-papyrus

Krótka satyra, którą napisałem parę miesięcy temu i schowałem do szuflady, a teraz po ponownym przejrzeniu, uznałem, że może warto ją opublikować. Kolor Twoich włosów jest bliższy barwie srebra niż tarcze noszone przez elitarnych piechurów z najwierniejszej jednostki młodego króla, wiesz o którą mi chodzi, o tę która nigdy nie zdradza swoich przełożonych. Ty działasz nieco inaczej, swój dzień zawsze zaczynasz od zdrady a każde dane słowo łamiesz przynajmniej trzy razy, jeszcze przed śniadaniem. Potem już go złamać nie możesz, bo po prostu zapominasz, że je dałeś. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: Pomnik Filipa II Macedońskiego w Salonikach, fot. Michał Kuźniar, przeróbki Gemini AI;

Fenicjanie nie są populacją łatwą do badania, gdyż w przeciwieństwie do Hellenów czy Rzymian nie zostawili po sobie zbyt wiele źródeł pisanych, właściwie niemal wszystko co o nich wiemy, dotarło do nas od ich sąsiadów, partnerów handlowych lub przeciwników. Ich sytuacja jest podobna do tej w jakiej znaleźli się Etruskowie czy Celtowie. Nawet nazwa ludu “Fenicjanie” jest egzonimem, stworzonym nie przez nich samych, ale przez Hellenów. Greckie Phoinikes wzięło się najprawdopodobniej od słowa phoinós oznaczającego krwistą czerwień, purpurę, a więc kolor, z wytwarzania którego słynni byli starożytni mieszkańcy dzisiejszego Libanu i jego okolic. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: "Ofiara dla Molocha", Georges Rochegrosse, domena publiczna; Źródła: Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020. Homer, Odyseja, przeł. J. Parandowski, Prószyński i S-ka, Warszawa 1998. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Wydanie III popr., Pallottinum, Poznań - Warszawa 1990. Opracowania: Cunliffe, Barry, Europe between the Oceans 9000 BC-AD 1000, Yale University Press, New Haven & London 2008. Jigoulov, Vadim. S., The Phoenicians, Reaktion Books 2024. Kuźniar, Michał, Królowie Wysp Kanaryjskich, Mroczne Wieki Michał Kuźniar, Rzeszów 2026. López-Ruiz, Carolina, i Brian R. Doak (red.), The Oxford Handbook of the Phoenician and Punic Mediterranean, New York, Oxford University Press, 2019. Schulz, Raimund, Łowcy przygód w dalekich krainach. Wielkie pionierskie podróże i wiedza antyku o świecie, przeł. B. Nowacki, PIW, Warszawa 2020. Artykuły: Haber M, Doumet-Serhal C, Scheib C, et al. Continuity and Admixture in the Last Five Millennia of Levantine History from Ancient Canaanite and Present-Day Lebanese Genome Sequences. Am J Hum Genet. 2017 Aug 3;101(2):274-282. doi: 10.1016/j.ajhg.2017.06.013. Epub 2017 Jul 27. PMID: 28757201; PMCID: PMC5544389. Haber M, Nassar J, Almarri MA, Saupe T, et al. A Genetic History of the Near East from an aDNA Time Course Sampling Eight Points in the Past 4,000 Years. Am J Hum Genet. 2020 Jul 2;107(1):149-157. doi: 10.1016/j.ajhg.2020.05.008. Epub 2020 May 28. PMID: 32470374; PMCID: PMC7332655. Ringbauer H, et al. Punic people were genetically diverse with almost no Levantine ancestors. Nature. 2025 Jul;643(8070):139-147. doi: 10.1038/s41586-025-08913-3. Epub 2025 Apr 23. PMID: 40269169; PMCID: PMC12226237.

Zapraszam Was na sesję Q & A z odpowiedziami na sporą część Waszych pytań. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" znajdziesz na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Okładka: fot. N. Mitera

[REKLAMA] Kup książkę "Kaligula. Korzenie szaleństwa u władzy" na https://www.znak.com.pl/p/kaligula-korzenie-szalenstwa-u-wladzy-dando-collins-stephen-483115 Olbrzymi i niezbadany Okeanos, jak Hellenowie zwykli nazywać Atlantyk od zawsze kusił starożytnych ogromem jednocześnie przerażając ich swoją gwałtownością. Pamiętam gdy lata temu, podczas jakiegoś zimowego wyjazdu do Portugalii, niedaleko miasta Porto, tego samego od którego starożytnej nazwy Portus Cale nazwę wziął cały kraj, po raz pierwszy na własne oczy zobaczyłem wzburzony ocean. Pierwsze co przeszło mi przez myśl to pytanie - co trzeba mieć, albo raczej czego musi brakować w głowie człowieka, który na jakiejś kruchej, starożytnej, drewnianej łupince pchał się na ten akwen? No cóż, byli tacy ludzie, o niektórych z nich coś tam nawet wiemy. Kup moją książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Źródła: Glas, George, The History of the Conquest of the Canary Islands, Forgotten Books, London 2018 (Reprint oryginału z 1764 zawierającego także fragmenty manuskryptu 1590 skopiowanego przez Jose de Abreu de Galindo w latach 30. XVII wieku). Herodot, Dzieje, przeł. S. Hammer, Czytelnik, Warszawa 2020. Pliniusz, Gajusz Sekundus, Historia Naturalna, Tom I, Księga VI, 36-37, tłum. I. Mikołajczyk, N. Rataj, E. Twarowska-Antczak, K. Antczak, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2017. Strabon, The Geography of Strabo. Vol. I, 1.5, Loeb Classical Library edition, 1917. Opracowania: Cunliffe, Barry, Europe between the Oceans 9000 BC-AD 1000, Yale University Press, New Haven & London 2008. Jigoulov, Vadim. S., The Phoenicians, Reaktion Books 2024. Kuźniar, Michał, Królowie Wysp Kanaryjskich, Mroczne Wieki Michał Kuźniar, Rzeszów 2026. Schulz, Raimund, Łowcy przygód w dalekich krainach. Wielkie pionierskie podróże i wiedza antyku o świecie, przeł. B. Nowacki, PIW, Warszawa 2020. Okładka: "Lost Illusions" Charles Gleyre, 1865, domena publiczna;

W sobotę 8 lipca 1497 roku cztery statki opuszczały port w Lizbonie kierując się na południe. Na pokładach karaweli i trzech karak płynęło 148 mężczyzn, doświadczonych żeglarzy, zaprawionych w morskich wyprawach. Ekspedycji przewodził dość młody kapitan z portugalskiego miasteczka Sines. Nie wiemy dokładnie kiedy przyszedł na świat, ale w lipcu 1497 roku był prawdopodobnie po trzydziestce. Nazywał się Vasco da Gama a na miejscu dowódcy ekspedycji zastąpił swojego ojca, Estevao, który miał być pierwszym kapitanem wyprawy, ale nie dożył jej urzeczywistnienia.Wesprzyj mnie na:https://patronite.pl/mrocznewiekihttps://buycoffee.to/mrocznewiekihttps://suppi.pl/mrocznewieki"Królowie Wysp Kanaryjskich" znajdziesz na https://sklep.mrocznewieki.pl/Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach.Okładka: Veloso Salgado, Public domain, via Wikimedia CommonsŹródła:Velho, Alvaro, Relacja z wyprawy Vasco da Gamy do Indii, przeł. E. Milewska, Novus Orbis, Gdańsk 1996.Źródła:Chabasiński W., Vasco da Gama. Wyprawy, odkrycia, dyplomacja, Iskry, Warszawa 1997.Małowist M., Konkwistadorzy portugalscy, PIW Warszawa 1976.

Gdyby Lucjusz Korneliusz Sulla poszedł kiedyś do łóżka z Kartaginą dziecko zrodzone z tego związku z pewnością przypominałoby Septymiusza Sewera, albo tak przynajmniej musieli uważać jego współcześni. Oni to bowiem zwali go “Punickim Sullą”, doceniając w ten sposób jego pochodzenie oraz bezwzględność. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki [Autopromocja] Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: Lawrence Alma-Tadema; domena publiczna; Źródła: Dion Kasjusz, Roman History. Book 77, 78 & 79, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925. Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, tłum. L. Piotrowicz, Ossolineum, Wrocław 2004. Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966. Opracowania: Cary M., Scullard H.H., Dzieje Rzymu. Tom 2, PIW, Warszawa 1992.

Późną nocą 31 grudnia 192 roku grupka ludzi walczyła z czasem, starając się zatrzeć ślady swojej zbrodni. Nie było to jednak łatwe, bowiem ich ofiarą był sam cesarz, człowiek którego nieobecność ktoś z pewnością prędko zobaczy. Do zadania zaciągnięto paru pretorianów, jacy wynieśli z pałacu zwłoki Kommodusa zawinięte w dywany. Mijanych strażników prędko przekonali, że to jakieś niepotrzebne graty. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki [Autopromocja] Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich" na https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: Thomas Cole, Course of the Empire, domena publiczna Źródła: Dion Kasjusz, Roman History. Book 74, 75 & 76, Vol. VIII of the Loeb Classical Library edition, 1925. Herodian, Historia Cesarstwa Rzymskiego, tłum. L. Piotrowicz, Ossolineum, Wrocław 2004. Historycy Cesarstwa Rzymskiego, Żywoty cesarzy od Hadriana do Numeriana, tłum. H. Szelest, Czytelnik 1966.

[Reklama] Kup książkę "Wenecja. Niezatapialna" na https://wyd-lit.com/Wenecja Mediewista Steven Runciman miał powiedzieć, że “nigdy nie było większej zbrodni przeciwko ludzkości niż Czwarta Krucjata” z czym nie mogę się zgodzić. To zdanie jest na wskroś przesiąknięte europocentryzmem, postawą wedle której historię całego świata postrzegamy wyłącznie przez pryzmat europejskich wartości, dziejów i kultury naszego kontynentu. Bezlitosne złupienie Bagdadu w 1258 roku dokonane przez wojska Hulagu było w swojej skali znacznie większym wandalizmem, zwłaszcza jeżeli chodzi o ilość przelanej krwi mieszkańców stolicy kalifatu Abbasydów. Upadek Tenochtitlanu w sierpniu 1521 roku położył kres całemu imperium a wraz z nim kulturze. To tak wymieniając jedynie niektóre katastrofy w dziejach ludzkości. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Kup książkę "Królowie Wysp Kanaryjskich": https://sklep.mrocznewieki.pl/ Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: obrazy w domenie publicznej Źródła: Choniates, Niketas, The Sack of Constantinople (1204), przeł. D. C. Munro, Translations and Reprints from the Original Sources of European History, Series 1, Vol 3:1 (rev. ed.), Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1912. Clari, Robert de, Zdobycie Konstantynopola, przeł. Z. Pentek, Poznań 1997. Villehardouin, Geoffroy de, Zdobycie Konstantynopola, przeł. Z. Pentek, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2003. Opracowania: Keates J., Wenecja. Niezatapialna, przeł. M. Miłkowski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2026. Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Francuski bizantynista Lemerle pisał, że Herakliusz nie zdołał zdominować swojej epoki, to ona zdominowała jego. Panował wyjątkowo długo, bo przez trzy dekady, najdłużej od czasów Justyniana Wielkiego. W bardziej sprzyjających okolicznościach ten wyjątkowo zdolny i energiczny człowiek zdołałby zapewne dać państwu niezbędne wytchnienie i stabilność, jednak w tej szalonej epoce w jakiej przyszło mu żyć i panować, nic nie było takie proste. Obraz starego świata przemijał, a nowy rodził się targany gwałtownymi bólami i nerwowymi pociągnięciami pędzla niezdecydowanego malarza. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: Miniatura z Kroniki Jana Skylitzesa, domena publiczna, Wikimedia Commons Źródła: Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, przeł. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław - Warszawa 2024. Nikephoros Patriarch of Constantinople, Short History, przeł. C. Mango, Dumbarton Oaks, Washington D.C. 1990. https://archive.org/details/nikephoros-short-history-mango-1990-cfhb-13/ Teofanes Wyznawca, The Chronicle of Theophanes Anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813), tłum. H. Turtledove, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1982. Opracowania: Kaegi W.E., Heraclius. Emperor of Byzantium, Cambridge University Press, New York 2007. Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, ISKRY, Warszawa 2006. Haldon J., Wojny Bizancjum. Strategia, taktyka, kampanie, Rebis, Poznań 2019. Hodgson G.S.M., The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam, University of Chicago Press 1977. Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Epoka ta była jedną z najbardziej przełomowych w dziejach tej części świata. W tym samym czasie żyli ludzie, którzy odcisnęli na świecie piętno odczuwalne po dziś dzień. Herakliusz ratował Konstantynopol przed kolejnymi nawałnicami Persów, Awarów i Słowian rozbijającymi się o mury Teodozjusza, Grzegorz Wielki kształtował średniowieczne chrześcijaństwo zachodnie, Muhammad jednoczył arabskich Beduinów kładąc przy tym podwaliny pod praktycznie całą nową cywilizację i religię będącą amalgamatem zastanych przezeń wierzeń. W tym samym czasie perscy szachinszachowie tacy jak Chosroes II w boju sprawdzali granice wytrzymałości swoich rzymskich sąsiadów i odwiecznych wrogów, nie zdając sobie sprawy, że ich czas jest już policzony. Ciekawe to były czasy, oj ciekawe. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Kup moją książkę na: https://sklep.mrocznewieki.pl Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: miniatura z kroniki Jana Skylitzesa, domena publiczna, Wikimedia Commons Źródła: Konstantyn Porfirogeneta, O zarządzaniu cesarstwem, przeł. A. Paroń, ISKŚiO UWr IAE PAN, Wrocław - Warszawa 2024. Koran, przeł. J. Bielawski, Faktor, Warszawa 2009. Teofanes Wyznawca, The Chronicle of Theophanes Anni mundi 6095-6305 (A.D. 602-813), tłum. H. Turtledove, University of Pennsylvania Press, Philadelphia 1982. Teofilakt Simokatta, Historia powszechna, przeł. A. Kotłowska, Ł. Różycki, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2022. Opracowania: Kaegi W.E., Heraclius. Emperor of Byzantium, Cambridge University Press, New York 2007. Krawczuk A., Poczet cesarzy bizantyjskich, ISKRY, Warszawa 2006. Hodgson G.S.M., The Venture of Islam, Volume 1: The Classical Age of Islam, University of Chicago Press 1977. Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, PWN, Warszawa 2007.

Czternaście tysięcy lat temu, na terenie Oberkassel, przedmieścia dzisiejszego miasta Bonn w Niemczech, urządzono wyjątkowy pochówek. Społeczność myśliwych-zbieraczy z kultury magdaleńskiej grzebała 40-letniego mężczyznę i 25-letnią kobietę. Wiek zmarłych oszacowano na podstawie analizy materiału kostnego, nie znamy oczywiście ich tożsamości ani metryki urodzenia. Ciała dwójki anonimowych prehistorycznych mieszkańców przedmieść dzisiejszego Bonn pogrzebano z szacunkiem, posypując ich sproszkowaną, czerwoną ochrą z hematytu, symbolizującą prawdopodobnie krew a co za tym idzie także życie. Być może grzebiący ich członkowie społeczności mieszkającej nad prehistorycznym Renem wierzyli w jakąś formę reinkarnacji? Czy myśleli, że zmarli powstaną kiedyś z martwych i ponownie zapolują na plejstoceńską faunę - renifery, łosie i jelenie szlachetne? Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: archiwum prywatne autora Źródła: Cezar Gajusz Juliusz, Wojna gallicka, przeł. E. Konik, W. Nowosielska, Czytelnik, Warszawa 2024. Opracowania: Anthony D. W., The Horse, the Wheel, and Language: How Bronze-Age Riders from the Eurasian Steppes Shaped the Modern World. (2026). Princeton Univ Press. Fagan B., Zażyła więź. Jak zwierzęta kształtowały historię ludzkości, przeł. P. Gołębiowski, PostFactum, Katowice 2018. Mithen S., After the Ice. A Global Human History 20,000 - 5,000 BC, Weidenfeld & Nicolson, London 2012. Artykuły: Best J., Doherty S., Armit I., et al. Redefining the timing and circumstances of the chicken’s introduction to Europe and north-west Africa. Antiquity. 2022;96(388):868-882. doi:10.15184/aqy.2021.90. Grimm, D. (2017). Earliest evidence for dog breeding found on remote Siberian island. Science. https://doi.org/10.1126/science.aan6897. Hervella M., San-Juan-Nó A., Aldasoro-Zabala A., Mariezkurrena K., Altuna J., Concepción de-la-Rua, The domestic dog that lived ∼17,000 years ago in the Lower Magdalenian of Erralla site (Basque Country): A radiometric and genetic analysis, Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 46, 2022, 103706, ISSN 2352-409X, https://doi.org/10.1016/j.jasrep.2022.103706. Peters J., Lebrasseur O., Irving-Pease E.K., Paxinos P.D., Best J., Smallman R., Callou C., Gardeisen A., Trixl S., Frantz L., Sykes N., Fuller D.Q., & Larson G., The biocultural origins and dispersal of domestic chickens, Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A. 119 (24) e2121978119, https://doi.org/10.1073/pnas.2121978119 (2022).Taylor, W.T.T., Barrón-Ortiz, C.I. Rethinking the evidence for early horse domestication at Botai. Sci Rep 11, 7440 (2021). https://doi.org/10.1038/s41598-021-86832-9.

11 kwietnia 1814 roku w Fontainebleau ostatecznie zawarto porozumienie między Aliantami a ustępującym władcą Francji. Napoleon mógł dalej tytułować się Jego Cesarską Mością, otrzymywał przy tym we władanie leżącą na Morzu Tyrreńskim wyspę Elbę, będącą niczym przystanek między Toskanią a Korsyką. Zwycięzcy obiecali mu roczną pensję w wysokości dwóch i pół miliona franków, niezbędnych do utrzymania dworu i zbyt dużego garnizonu jak na warunki panujące na tej skalistej wysepce. Wesprzyj mnie na: https://patronite.pl/mrocznewieki https://buycoffee.to/mrocznewieki https://suppi.pl/mrocznewieki Mroczne Wieki to podcast historyczny prowadzony przez Michała Kuźniara w całości oparty na publikacjach (naukowych i popularnonaukowych), tekstach źródłowych oraz własnych wnioskach. Okładka: "The 28th Regiment at Quatre Bras", Elizabeth Thompson, 1875, domena publiczna Opracowania: Chandler D., The Campaigns of Napoleon, Scribner 1973. Keegan J., Oblicze bitwy. Studium nad bitwami pod Azincourt, Waterloo i nad Sommą, Napoleon V, Oświęcim 2019. Kennedy P., Narodziny i upadek mocarstw. 500 lat burzliwej historii największych potęg świata, Prześwity 2025. Roberts A., Napoleon Wielki, Magnum, Warszawa 2015. Zahorski A., Napoleon, PIW, Warszawa 1982.