Advertise on podcast: Yr Hen Iaith

Gan barhau â thema sy’n hydreiddio penodau diweddar, sef cydberthynas diwylliant llenyddol Cymraeg a gwleidyddiaeth mudiad Cymru Fydd, mae’r bennod hon yn ystyried rhai o gyfraniadau cynnar Owen Morgan Edwards (1858-1920). Ac yntau’n diwtor hanes yn Rhydychen, disgwylid iddo gyhoeddi ymchwil o bwys yn ei faes arbenigol, sef cyfnod y Dadeni Dysg a’r Diwygiad Protestannaidd, ond Cymraeg oedd iaith y rhan fwyaf o’i ysgrifau a defnyddiodd ei wybodaeth am hanes Ewrop a Chymru er mwyn llunio ysgrifau poblogaidd sy’n hyrwyddo agenda genedlaetholgar. A nodwn wrth fynd heibio fod y modd y mae’n trafod Protestaniaeth gynnar yn arddangos y math o wrth-Gatholigiaeth sy’n hollbresennol ar dudalennau gwasg gyfnodol Gymraeg y cyfnod, er bod gan driniaethau O. M. Edwards veneer boneddigaidd. Sylwn hefyd y modd y mae’n honni bod uchafbwyntiau llenyddol Cymraeg yn ganolog i bob ‘deffroad’ cenedlaethol Cymru. Wrth gofio’i waith diflino fel golygydd sawl cylchgrawn cenedlaethol, rhyfeddwn at hyd a lled ei weithgarwch, gan gyfeirio at gofiant gorchestol Hazel Walford Davies a nodi hefyd fod O. M. Edwards ei hun a rhai o’r bobl o’i gwmpas wedi dioddef oherwydd hyn oll. * Continuing with a theme which is shot through recent episodes, namely the interrelatedness of Welsh-language literary culture and the Cymru Fydd movement, this episode considers some of the early contributions made by Owen Morgan Edwards (1858-1920). A history tutor in Oxford, he was expected to produce substantial research in his special field, the history of the Renaissance and Protestant Reformation, but Welsh was the language of most of his writings and he used his knowledge am the history of Europe and Wales in order to fashion popular pieces which promote a nationalistic agenda. We note in passing that the way in which he discusses early Protestantism displays the kind of anti-Catholicism which is omnipresent on the pages of the Welsh periodical press in the period, although O. M. Edwards’ treatments have a more polite veneer. We also take note of the way he maintained that Welsh literary highpoints were and are central to each of Wales’ national ‘awakenings’. While recalling his tireless work as the editor of several national periodicals, we are amazed by the breadth and depth of his activities, referring to Hazel Walford Davies’s masterful biography and also noting that O. M. Edwards himself and some of the people around him suffered because of all of this. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Hazel Walford Davies, Writers of Wales: O.M. Edwards (1988). - Hazel Walford Davies, O.M.[:] Cofiant Syr Owen Morgan Edwards (2020).

Yn wrthbwynt trawiadol i bryddestau hirwyntog y ‘Beirdd Newydd’ a drafodwyd yn y bennod ddiwethaf, dechreuwn y tro hwn gydag awdl gain John Morris-Jones (1864-1929), ‘Cymru Fydd’. Ond wrth bwysleisio’r ceinder a’r cynilder sy’n nodweddu cerddi JMJ, rhaid oedi eto a thrafod cydberthynas y mudiad cenedlaetholgar hwnnw a llenyddiaeth Gymraeg y 1890au. Gwelwn dinc iwtopaidd yn yr awdl hon yn ogystal â beirniadaeth lem ar gyfalafiaeth. Nodwn fod JMJ yn ddarlithydd ifanc yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru (Prifysgol Bangor bellach) a bod ei yrfa yn dechrau tuedd sy’n parhau’n rhan o’r Adran Gymraeg honno, gyda’i staff yn pontio rhwng ymchwil academaidd ac ysgrifennu creadigol. Awn ati wedyn i drafod y modd y defnyddiai’r darlithydd ifanc hwnnw ei ddysg i wasanaethu’r genedl mewn modd ymarferol hefyd, ac yntau’n gadeirydd y pwyllgor a geisiai sefydlogi orgraff yr iaith Gymraeg. Gwelwn hefyd fod rhyddiaith academaidd JMJ yn bell o fod yn sych a’i fod yn bell o fod yn burydd iaith ystrydebol! * A Poet’s Utopia and a Scholar’s Criticism: John Morris-Jones Contrasting sharply with the long-winded pryddestau of the ‘New Poets’ whom were discussed in the last episode, we begin this time with ‘Cymru Fydd’, the finely-wrought awdl by John Morris-Jones (1864-1929). But while stressing the elegance and economy of language which characterizes JMJ’s poems, we must pause once again and discuss the interwovenness of that nationalistic movement (Cymru Fydd) and Welsh literature in the 1890s. We find that this awdl strikes a utopian tone as well as presenting pointed criticism of capitalism. We note that JMJ was a young lecturer in the University College of North Wales (now Bangor University) and that his career began a tendancy which continues to be part of that Welsh Department’s culture, with staff bridging between academic research and creative writing. We then turn to discuss the way in which this young lecturer used his learning to serve the nation in a practical way as chair of the committee which sought to standardize Welsh orthography. We also see that JMJ’s academic prose is far from being dry! Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Allan James, John Morris-Jones (2011). - Huw Walters, John Morris-Jones, 1864-1929: Llyfryddiaeth Anodiadol (1987). - Richard Wyn Jones, Rhoi Cymru’n Gyntaf: Syniadaeth Wleidyddol Plaid Cymru, cyfrol 2 (yn ymddangos yn 2027). Caiff mudiad Cymru Fydd lawer o sylw yn y gyfrol hon.

Cawn hwyl yn y bennod hon wrth edrych ar ysgrif gan ‘Elphin’ (Robert Arthur Griffith, 1860-1936) a gyhoeddwyd yn Y Geninen yn 1895. Ystyriwn feirniadaeth afieithus Elphin wrth iddo fflangellu’r ‘Bardd Newydd’ a nodi bod ganddo bwyntiau difrifol iawn er gwaethaf ei ormodiaeth ddychanol. Cydymdeimlwn â dwy ochr y ddadl lenyddol hon ac awgrymwn ei bod yn fodd i bwyso a mesur cyflwr barddoniaeth Gymraeg ar ddiwedd y ganrif. Ac mae llawer o’r cwestiynau canolog yr un mor berthnasol wrth ystyried barddoniaeth Gymraeg heddiw (e.e., a yw’n bosibl bod ystyriaethau ffurfiol yn gorlywodraethu weithiau? Beth yw rôl dysg mewn cerdd? A.y.y.b.). Rydym ni’n diffinio’r ‘Bardd Newydd’ a ‘Rhamantiaeth’ wrth fynd heibio hefyd. * Elphin’s Whip: Poetry and Literary Criticism in the 1890s We have fun in this episode while looking at a piece by ‘Elphin’ (Robert Arthur Griffith, 1860-1936) which was published in Y Geninen in 1895. We consider Elphin’s gleeful criticism as he scourges the ‘Bardd Newydd’ (‘New Poet’) and note that he has very serious points despite his satirical excess. We sympathize with both sides of this literary debate and we suggest that it’s a way of assessing the state of Welsh poetry at the end of the century. And many of the central questions are just as relevant to those who consider Welsh poetry today (for example, is it possible that formal considerations sometimes dominate? What is the role of learning in a poem? And etc.). We also define the ‘New Poet’ and ‘Romanticism’ in passing. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Ann Rhian Hughes (gol.), Beirniad Llym Gynddeiriog: Ysgrifau a Cherddi Elphin (Dalen Newydd, 2026). - Cewch ddarllen Y Geninen ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru: https://cylchgronau.llyfrgell.cymru/browse/2354296,

Trafodwn William Thomas (1832-1878) yn y bennod hon, bardd sy’n cael ei gofio fel ‘Islwyn’. Yn ôl Glyn Tegai Hughes, hwn oedd bardd Cymraeg gorau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg. Ond er i Islwyn ennill enw fel bardd o bwys yn ystod ei oes trwy gystadlu’n aml mewn eisteddfodau ac ati, nid oes llawer sy’n arbennig am yr holl farddoniaeth eisteddfodol hon. Mae’r bardd hwn yn haeddu lle anrhydeddus yn hanes llenyddiaeth Gymraeg oherwydd un gerdd a gyfansoddodd, ‘Y Storm’. Ond mae’r gerdd honno’n hir iawn – dros 6,000 o linellau! Dim ond ar ôl i Islwyn farw y cyhoeddwyd y bryddest fawr, a chafodd ddylanwad mawr ar genhedlaeth arall o feirdd Cymraeg. Myfyriwn ynghylch rhai dyfyniadau dethol wrth i ni gnoi cil ar natur unigryw y gerdd uchelgeisiol hon. ** ‘And it’s Nature who’s singing its anthem to me’: Islwyn and his ‘Storm’ We discuss William Thomas (1832-1878) in this episode, a poet remembered as ‘Islwyn’. According to Glyn Tegai Hughes, he was the best Welsh-language poet of the nineteenth century. But although Islwyn won a name as a poet of significance during his lifetime by competing often in eisteddfodau and etc., there is not much of worth in all of this eisteddfodic poetry. This poet deserves an honoured place in the history of Welsh literature because of one poem he composed, ‘The Storm. But this poem is very long – over 6,000 lines! It was only after Islwyn died that the great pryddest was published, and it had a big influence on another generation of Welsh poets. We consider a few choice quotes as we mull over the unique nature of this ambitious poem. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - ‘Y Storm’ Gyntaf gan Islwyn, gol. Meurig Walters (1980). - Glyn Tegai Hughes, ‘Islwyn and Y Storm’, in Hywel Teifi Edwards (ed.), A guide to Welsh literature c. 1800-1900 (2000). - Meredydd Evans, ‘Y Storm’ gyntaf (1988). - Alun Llwelyn-Williams, Y Nos, Y Niwl a’r Ynys [:] Agweddau ar y Profiad Rhamantaidd yng Nghymru 1890-1914 (1960).

Cawn hwyl yn y bennod hon wrth drafod campwaith dychanol Daniel Owen, Profedigaethau Enoc Huws. Dechreuwn gyda brawddeg agoriadol y nofel – o bosibl y frawddeg enwocaf yn holl hanes ffuglen Gymraeg – ac ystyried arwyddocâd y feirniadaeth gymdeithasol y mae’n gerbyd iddi. Dyma’r nofelydd o’r Wyddgrug ar ei orau, ac yntau’n awdur a oedd yn ddigon dewr ac yn ddigon hyderus i edrych yn feirniadol ar ei gymdeithas ei hun. Mae hefyd yn dychanu diwylliant llenyddol Cymraeg cyfoes a’r traddodiad crefyddol yr oedd yn perthyn iddo. Rhyfeddwn wrth sylwi bod llawer o ddychan y nofel yn ymddangos yn hynod gyfoes, a Richard Wyn Jones yn gweld Susi Trefor fel influencer arwynebol ar y cyfryngau cymdeithasol heddiw! * The Tribulations of Enoc Huws: Daniel Owen (part 2) We have fun in this episode while discussing Daniel Owen’s satirical masterpiece, The Tribulations of Enoc Huws. We begin with the novel’s opening sentence – possibily the most famous sentence in the entire history of Welsh fiction – and considering the social critique for which it is a vehicle. This is the novelist from Yr Wyddgrug (Mold) at his best, an author who was brave enough and confident enough to look critically at his own society. He also satirizes contemporary Welsh literary culture and the religious tradition to which he himself belonged. We are amazed as we note that much of the novel’s satire appears very contemporary, and Richard Wyn Jones sees Susi Trefor as a superficial influencer on today’s social media! Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/arddangosfeydd-arlein/llyfrau/rhyddiaith-a-nofelau/profedigaethau-enoc-huws - Rydym ni’n deall y bydd Melin Bapur yn ailgyhoeddi Profedigaethau Enoc Huws cyn bo hir.

Wedi ystyried gwrthwynebiad rhai Cymry Ymneilluol i’r nofel mewn ambell bennod ddiweddar, cawn yn y bennod hon gyfle i ddechrau trafod Daniel Owen, nofelydd Cymraeg mwyaf llwyddiannus y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Nodwn fod ei waith wedi’i wreiddio yng nghymdeithas ddiwydiannol sir y Fflint a bod Methodistiaeth Galfinaidd yn ddylanwad mawr arno hefyd, er iddo ysgrifennu ffuglen ddychanol sy’n feirniadol iawn o’i enwad ei hun. Lluniodd fersiwn ffuglennol o’i dref enedigol, Yr Wyddrug, yn Y Dreflan, ac edrychwn ar nifer o ddyfyniadau sy’n enghreifftio’i ddychan afieithus a’i allu i gymeriadu’n gryno ac yn effeithiol. Wrth drafod ei nofel boblogaidd, Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel – a dechrau trafod campwaith arall ganddo, Profedigaethau Enoc Huws – nodwn y modd y tynnodd yr awdur ei hun sylw at ‘Gymreigrwydd ei gymeriadau’ gan bwysleisio’r ffaith ei fod yn cynhyrchu nofelau Cymraeg a Chymreig, yn wahanol i’r cyfieithiadau a frithai’r wasg gyfnodol ar y pryd. * ‘The Welshness of his Characters’: Daniel Owen (part 1) Having considered some Welsh Nonconformists’ opposition to the novel in a few recent episodes, we have an opportunity in this episode to start discussing Daniel Owen, the most succesful Welsh-language novelist of the nineteenth century. We note that his work was grounded in Flintshire’s industrial society and that Calvinistic Methodism was another big influence upon him, although he wrote satirical fiction which is very crictical of his own denomination. He created a fictional version of his home town, Mold, in Y Dreflan, and we look at a few quotes which exemplify his vivacious satire and his ability to characterize succinctly and effectively. While discussing his popular novel, Hunangofiant Rhys Lewis, Gweinidog Bethel – and while beginning to discuss another of his masterpieces, Profedigaethau Enoc Huws – we note that the author himself drew attention to the ‘Welshness of his characters’, emphasizing the fact that he was producing novels which were Welsh in character as well as language, unlike the translations which appeared frequently in the periodical press at the time. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Robert Rhys, Daniel Owen (2000).

A ninnau wedi rhoi sylw i lenyddiaeth Gymraeg Gogledd America mewn cwpl o benodau cynharach, dyma gyfle i ehangu’r drafodaeth ac ystyried y modd yr ehangodd y ‘diaspora’ Cymraeg wrth i’r Wladfa – neu’r ‘Wladychfa’ – ym Mhatagonia gael ei chreu. Ond dechreuwn trwy bwysleisio’r cysylltiad rhwng y profiadau Cymreig a Chymraeg yng Ngogledd America a hanes cynnar Y Wladfa trwy graffu ar gyfnod Michael D. Jones yn yr Unol Daleithiau. (Ac mae anghytundeb cyfeillgar ond gweddol boeth rhwng y ddau ohonom, wrth i Richard Wyn Jones geisio hawlio’r clod am ‘ddarlith ymfflamychol’ a draddododd Jerry Hunter mewn cynhadledd yng Nghaerdydd yn 2001, sef ‘Cincinnati: Crud Cenedlaetholdeb Cymreig?’). Ond canolbwynt y bennod yw degawdau cyntaf gwasg Gymraeg y Wladfa, wrth i ni ryfeddu at ymdrech i greu cylchgrawn heb wasg argraffu cyn symud ymlaen i ystyried amrywiaeth ddiddorol o gynnwys Y Dravod. * The Beginnings of Patagonia’s Welsh Literature As we’ve given attention to North America’s Welsh-language literature in a couple of earlier episodes, here’s an opportunity to widen the discussion and consider the way in which the Welsh ‘diaspora’ widened as Y Wladfa – or Y Wladychfa – in Patagonia was created. But we begin by emphasizing the connection between Welsh experiences in North America and the early history of Y Wladfa by examining the period Michael D. Jones spent in the United States. (And there’s a friendly but fairly heated disagreement between the two of us, as Richard Wyn Jones tries to take credit for an ‘inflammatory lecture’ which Jerry Hunter delivered in a conference in Cardiff in 2001, namely ‘Cincinnati: the Cradle of Welsh Nationalism?’) But most of the episode focusses on the first decades of the Welsh-language press of Y Wladfa, as we are amazed by an attempt to create a periodical without a printing press before moving on to consider an interesting selection from the contents of Y Dravod. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - E. Wyn James a Bill Jones (goln.), Michael D. Jones a’i Wladfa Gymreig (2009) - R. Bryn Williams, Rhyddiaith Y Wladfa (1949)

Mae’r bennod hon yn canolbwyntio ar Sarah Jane Rees (1839-1916), y fenyw amryddawn o Langrannog a fabwysiadodd yr enw Cranogwen. Trafodwn ychydig o’i hanes rhyfeddol, gan gynnwys ei hymwneud â diwydiant morwrol Cymru, a’r ffaith iddi herio a goresgyn rhagfarn yn sawl maes mewn cymdeithas a oedd yn rhywiaethol iawn. Edrychwn ar ddetholiad o’i cherddi, gan ddechrau â’r bryddest ‘Y Fodrwy Briodoasol’ a ddaeth yn fuddugol yn Eisteddfod Genedlaethol Aberystwyth yn 1865, a hithau wedi curo dau o feirdd gwrywaidd enwocaf y cyfnod, Ceiriog ac Islwyn. Ystyriwn ei chyfraniad pwysig fel golygydd Y Frythones a chawn gyfle i grybwyll hanes ei thaith lwyddiannus i’r Unol Daleithiau. Dyma gyfle i ystyried pwysigrwydd Dirwest yng Nghymru’r cyfnod hefyd . . . a chlywed am dueddiadau Piwritanaidd Richard Wyn Jones. * Cranogwen This episode focuses on (1839-1916), the multi-talented woman from Llangrannog who adopted the name Cranogwen. We discuss some of her amazing history, including her work in the Welsh maritime industry, and the fact that she challenged and overcame discrimination in several areas in a society which was extremely sexist. We look at a selection of her poems, beginning with the long free-metre poem ‘The Wedding Ring’, which was victorious in the Aberystwyth National Eisteddfod in 1865, as she beat two of the nation’s most famous male poets, Ceiriog and Islwyn. We consider her important contribution as the editor of Y Frythones and we have an opportunity to mention her successful trip to the United States. Here’s a chance to think about the importance of the Temperance movement in Wales as well . . . and to hear about Richard Wyn Jones’s puritanical tendencies. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Sarah Jane Rees, Caniadau Cranogwen (1870). - Jane Aaron, Pur fel y dur [:] Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (2013). - Jane Aaron, Cranogwen (2024).

Dyma ni’n parhau i drafod Gwilym Hiraethog yn y bennod hon, gan graffu ar garreg filltir o lyfr a gyhoeddodd yn 1853, Aelwyd F’Ewythr Robert neu Hanes Caban F’Ewythr Tomos. Byddai rhyw wyth trosiad Cymraeg o nofel wrthgaethiwol ddylanwadol Harriet Beecher Stowe, Uncle Tom’s Cabin, yn ymddangos erbyn canol y 1850au, ond cyfrol Gwilym Hiraethog yw’r mwyaf diddorol o safbwynt llenyddoldeb, uchelgais a chreadigrwydd. Yn ogystal â chyfieithu ffuglen Saesneg i’r Gymraeg, aeth y llenor o Lansannan ati i lunio cyd-destun ffuglennol Cymreig a Chymraeg gwreiddiol er mwyn cyflwyno’r stori Americanaidd i ddarllenwyr yng Nghymru. Dyma ffuglen am ffuglen – metaffuglen o’r iawn ryw – sy’n cynnwys sylwebau miniong am y berthnynas anodd rhwng rhai darllenwyr Cymraeg a ffurf y nofel. Rhyfeddwn wrth ystyried y modd y bu i lawer o ymneilltuwyr Cymreig wrthwynebu darllen nofelau a nodi bod Aelwyd F’Ewythr Robert felly wedi helpu naddu troedle ar gyfer y ffurf lenyddol honno yng Nghymru. Ac am y tro cyntaf yn hanes y podlediad hwn, ceisiwn drafod llun yn fanwl! ** Here we continue to discuss Gwilym Hiraethog in this episode, looking in detail at a milestone book which he published in 1853, Aelwyd Fy Ewythr Robert neu Hanes Caban F’Ewythr Tomos (‘Uncle Robert’s Hearth or the Story of Uncle Tom’s Cabin’). Some eight Welsh translations of Harriet Beecher Stowe’s influential antislavery novel, Uncle Tom’s Cabin, would appear by the middle of the 1850s, but Gwilym Hiraethog’s volume is by far the most interesting in terms of literary quality, ambition and creativity. In addition to translating the English fiction to Welsh, the writer from Llansannan created an original Welsh fictional context in order to present the American story to readers in Wales. It’s fiction about fiction – proper metafiction – which contains pointed comments about the difficult relationship between some Welsh readers and the form of the novel. We wonder as we consider the way in which some Welsh Nonconformists opposed reading novels and note that Aelwyd F’Ewythr Robert thus helped carve out a foothold for that literary form in Wales. And for the first time in the history of this podcast, we try to discuss a picture in detail! Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Gellir darllen Aelwyd F’Ewythr Robert ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru: https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/arddangosfeydd-arlein/llyfrau/rhyddiaith-a-nofelau/aelwyd-fewythr-robert - Gareth Evans-Jones, Mae’r Beibl o’n tu: ymatebion crefyddol y Cymry yn America i gaethwasiaeth (1838-1868) (2022). - Jerry Hunter, ‘The Pilgrim and the Hearth in the Welsh Reception of Bunyan’s The Pilgrim’s Progess’, yn Angelica Duran a Katherine Callowy (goln.), Global Bunyan and Visual Art (2025). - Jerry Hunter, I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn Erbyn Caethwasanaeth Americanaidd (2007).

Pe bai’n rhaid dewis un llenor yn unig wrth drafod holl lenyddiaeth Gymraeg y bedwaredd ganrif ar bymtheg, mae Jerry Hunter yn dweud y byddai’n dewis Gwilym Hiraethog (1802-1883). Ganed William Rees mewn teulu o amaethwyr cymharol dlawd ym mhlwyf Llansannan, sir Ddinbych. Ychydig iawn o addysg ffurfiol a gafodd, ond eto byddai’r dyn rhyfeddol hwn yn cyfrannu mewn llawer iawn o wahanol ffyrdd at fywyd llenyddol a deallusol Cymru. Aeth yn weinidog yng Nghapel Lôn Swan, Dinbych, gan ddilyn Robert Everett, ac yn debyg i’r gweinidog hwnnw a ymfudodd i’r UDA, roedd gwrthwynebu caethwasiaeth ymysg yr achosion radicalaidd a goleddid gan Gwilym Hiraethog. Symudodd i Lerpwl wedyn gan fynd yn un o hoelion wyth cymuned Gymraeg y ddinas honno. Roedd yn fardd amryddawn: cyfansoddodd nifer o emynau sy’n cael eu canu hyd heddiw (er mawr siom i Jerry Hunter, gwrthododd Richard Wyn Jones ganu un!), ysgrifennodd rai o gerddi caeth mwyaf poblogaidd ei gyfnod, ac arbrofodd gyda ffurf heriol honno, yr ‘arwrgerdd’. Roedd hefyd yn un o arloeswyr y nofel Gymraeg. Fel sylfaenydd a golygydd Yr Amserau, aeth ymysg cynheiliaid pwysicaf y wasg gyfnodol Gymraeg yn y cyfnod hefyd, a chyhoeddodd lawer o ysgrifau yn y papur hwnnw a gyflwynai wleidyddiaeth Ewropeaidd radicalaidd i ddarllenwyr Cymraeg. * Gwilym Hiraethog If one had to choose only one writer while discussing all of the Welsh-language literature from the nineteenth century, Jerry Hunter says he’d choose Gwilym Hiraethog (1802-1883). William Rees was born into a family of comparatively poor farmers in the partish of Llansannan, Denbighshire. He had very little formal education, yet this amazing man would contribute in very many different ways to the literary and intellectual life of Wales. He became minister of the Swan Lane Chapel in Denbigh, following Robert Everett, and, like that minister who emigrated to the USA, opposing slavery was one of the radical causes embraced by Gwilym Hiraethog. He then moved to Liverpool and became a mainstay of the Welsh community in that city. He was a multi-facted poet: he composed a number of hymns which are still sung today (to Jerry Hunter’s great disappointment, Richard Wyn Jones refused to sing one!), he wrote some of the most popular strict-metre poetry of his period, and he experimented with that challenging form, the epic. He was also one of the pioneers of the Welsh novel. As founder and editor of Yr Amserau [‘The Times’], he was amongst the most important people supporting the Welsh-language periodical press in the period as well, and he published many pieces in that paper which presented radical European politics to Welsh readers. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Thomas Roberts a David Roberts, Cofiant y Parch. W. Rees, D.D. (Gwilym Hiraethog) (1893). - E. G. Millward, Yr Arwrgedd Gymraeg: Ei Thwf a’i Thranc (1998). - Jerry Hunter, I Ddeffro Ysbryd y Wlad: Robert Everett a’r Ymgyrch yn Erbyn Caethwasanaeth Americanaidd (2007).

Trafodwn John Ceiriog Hughes (1832-1887) yn y bennod hon. Ceiriog o bosib oedd y bardd Cymraeg mwyaf poblogaidd yn ystod ail hanner y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Wrth graffu ar y modd yr aeth ati i greu a chyflwyno delweddau ‘derbynol’ o Gymru a’r Cymry, nodwn fod ei waith yn enghraifft dda o’r effaith andwyol a gafodd ‘y Llyfrau Gleision’ ar y traddodiad llenyddol Cymraeg. Dyfynnwn Hywel Teifi Edwards a ddywedodd mai ‘gwas ei gymdeithas’ oedd Ceiriog, ac yntau’n ‘bodloni anghenion ei oes’ yn hytrach na’u herio. Ond rydym ni hefyd yn pwysleisio dawn bardd a lwyddodd i gyfansoddi penillion a fyddai’n ennill statws oesol caneuon gweriniol. Mae’r bennod hon hefyd yn gyfle i ystyried cydberthynas barddoniaeth a cherddoriaeh yng Nghymru yn ystod Oes Fictoria. Ac mae’n dda gorffen trwy ddarllen englyn gan Ceiriog sy’n cyflwyno golwg tra gwahanol ar ei waith! ** ‘The Present Taste of the People’: Ceiriog In this episode we discuss John Ceiriog Hughes (1832-1887). Ceiriog was possibly the most popular Welsh poet of the second half of the nineteenth century. While examining the way in which he strove to create and present ‘acceptable’ images of Wales and the Welsh, we note that his work is a good example of the stultifying effect which the ‘Blue Books’ had on the Welsh literary tradition. We quote Hywel Teifi Edwards who said that Ceiriog was ‘the servant of his society’, as he sought to ‘satisfy the needs of his age’ rather than challenge them. But we also stress the talent of a poet who managed to compose verses which would achieve the ageless status of folk songs. This episode also gives us an opportunity to consider the relationshiop between poetry and music in Wales in the Victorian Age. And it’s nice to be able to finish by reading an englyn by Ceiriog which presents a very different look at his work! Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Hywel Teifi Edwards, Ceiriog (1987)

Dyma ni’n parhau i drafod effaith y ‘Llyfrau Gleision’ ar lenyddiaeth Gymraeg, gan ganolbwynio’n benodol ar lais llenyddol y Gymraes y tro hwn. Mae teitl y bennod hon yn deyrnged i astudiaeth ardderchog Jane Aaron, Pur fel y Dur[:] Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg, cyfrol sydd, yng ngeiriau’i hawdur, yn archhwilio’r modd yr ‘ymrithiodd arwres newydd’ ‘o burdan enllib y Sais’. Awn ati i ystyried y gyfrol gyntaf o farddoniaeth Gymraeg gan fenyw a gyhoeddwyd, sef Telyn Egryn gan Elin Evans neu ‘Elen Egryn’. Edrychwn hefyd ar y rhagymadrodd gan Gwilym Hiraethog, testun sydd, ymysg pethau eraill, yn cymharu (diffyg) llenyddiaeth y Gymraes a chynnyrch llenyddol y Saesnes. Cawn gyfle wedyn i grybwyll y cyfnodolyn Y Gymraes: cylchgrawn i ferched Cymru. ** ‘As Pure as Steel’: The Blue Books and Women’s Literature We continue to discuss the effect of the ‘Blue Books’ on Welsh literature, concentrating this time on the Welsh woman’s literary voice. This episode’s title pays tribute to Jane Aaron’s excellent study Pur fel y Dur[:] Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (‘As Pure as Steel: The Welsh woman in Women’s Literature of the Nineteenth Century’), a volume which, in the words of its author, examines the way in wich ‘a new heroine appeared’ ‘from the purgatory of the Englishman’s slander’. We consider the first volume of Welsh poetry published by a woman, namely Telyn Egryn by Elin Evans or ‘Elen Egryn’. We also look at Gwilym Hiraethog’s introduction to the book, a text which, in addition to other things, compares (the lack of) literature by Welsh women with English women’s literary produce. We then get an opportunity to mention the periodical Y Gymraes: cylchgrawn i ferched Cymru (‘The Welshwoman: a journal for women’). Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Jane Aaron, Pur fel y Dur[:] Y Gymraes yn Llên Menywod y Bedwaredd Ganrif ar Bymtheg (1998). - Elen Egryn, Telyn Egryn (1850, adargraffiad Gwasg Honno, 1998). - Gellir gweld y ‘Llyfrau Gleision’ ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru: https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/arddangosfeydd-arlein/europeana-rise-of-literacy/y-llyfrau-gleision/report-of-the-commissioners-of-inquiry-into-the-state-of-education-in-wales

(neu, a defnyddio teitl arall a awgrymodd Richard Wyn Jones, ‘Ffeithiau Ffrwydrol am Landderfel’!) Trafodwn yn gyntaf hanes y ‘Llyfrau Gleision’ a gyhoeddwyd y 1847. Teitl Saesneg cywir yr adroddiadau hyn yw The Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales. Dyma’r cyfrolau drwgenwog sy’n pardduo iaith, moesau a diwylliant Cymru. Canolbwyntiwn wedyn ar waith y bardd o gyffiniau Llandderfel Robert Jones neu ‘R. J. Derfel’, a nodi’i fod yn sosialydd Cymraeg arloesol. Ef a fathodd yr ymadrodd Brad y Llyfrau Gleision, a hynny yn y gwaith llenyddol mentrus a gyhoeddodd yn 1854 sy’n dwyn y teitl hwnnw. Mae’n bryddest fydryddol hir – y gellir ei glaw’n ddrama fydryddol hefyd – sy’n dangos Beelzebub a thrigolion eraill Uffern yn cynllwynio i danseilio’r Cymry. Dyma waith swmpus hwyliog sy’n archwilio sarhâd y Llyfrau Gleision mewn modd syfrdanol o greadigol. ** R. J. Derfel and The Treachery of the Blue Books (or, to use another title suggested by Richard Wyn Jones, ‘Explosive Facts about Llandderfel’!) We first discuss the history of the ‘Blue Books’ published in 1847. The correct English title of these reports is The Reports of the Commissioners of Inquiry into the State of Education in Wales. These are the infamous volumes which denegrate the language, morals and culture of Wales. We then focus on the work of the poet from the Llandderfel region, Robert Jones or ‘R. J. Derfel’, and note that he was a pioneering Welsh socialist. It was he who coined the phrase Brad y Llyfrau Gleision (‘The Treachery of the Blue Books’), doing so in the daring literary work which he published in 1854 which bears that title. It is a long metrical pryddest – which we might term a metrical drama as well – which shows Beelzebub and other denizens of Hell scheming to undermine the Welsh. This is a substantial and lively work which examines the insult of the Blue Books in an amazingly creative way. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Gellir gweld y ‘Llyfrau Gleision’ ar wefan Llyfrgell Genedlaethol Cymru: https://www.llyfrgell.cymru/darganfod-dysgu/arddangosfeydd-arlein/europeana-rise-of-literacy/y-llyfrau-gleision/report-of-the-commissioners-of-inquiry-into-the-state-of-education-in-wales - Gellir darllen gwaith R. J. Derfel, Brad y Llyfrau Gleision ar wefan LlGC hefyd: https://www.library.wales/discover-learn/digital-exhibitions/europeana-rise-of-literacy/plays-and-interludes/brad-y-llyfrau-gleision - R. J. Derfel, Cwyn y Gweithwyr a Cherddi Eraill (Melin Bapur, 2025).

Dyma’r ail bennod a recordiwyd o flaen cynulleidfa fyw yn ystod cynhadledd NAASWCH yn Rio Grande, Ohio. Trafodwn hanes cynnar gwasg gyfnodol Gymraeg yr Unol Daleithiau (ac wrth nodi ymlyniadau crefyddol rhai o’r cyfnodolion hyn mae Richard Wyn Jones yn amlygu enwadaeth annisgwyl!). Awn ati wedyn i ganolbwyntio ar y cyfnodolyn Cymraeg Americanaidd cyntaf i lwyddo, Y Cyfaill o’r Hen Wlad, gan edrych ar gynnwys rhai o rifynnau cynnar y cylchgrawn diddorol hwnnw. Cawn yn un o’r testunau hyn awgrym diddorol ynghylch hanfod yr iaith Gymraeg fel cyfrwng sy’n trosglwyddo diwylliant, a gwelwn fod un arall yn enghraifft Americanaidd ryfeddol o hen draddodiad canoloesol Cymraeg. Ac mae Richard Jones yn gorfodi Jerry Hunter i egluro’n fanylach hanes ei ymwneud â’r union faes academaidd hwn. ** Sharing ‘Valuable Treasures’: The Beginnings of the Welsh-language American Periodical Press This is the second episode recorded in front of a live audience during the NAASWCH conference in Rio Grande, Ohio. We discuss the early history of the United States’ Welsh-language periodical press (and while noting the religious affiliations of some of these periodicals, Richard Wyn Jones manifests a surpring sectarianism!). We then go on to focus on the first Welsh-language American periodical to succeed, Y Cyfaill o’r Hen Wlad [‘The Friend from the Old Country’], looking at the content of some of this interesting journal’s early numbers. In one of these texts we find an interesting suggesting relationg to the essence of the Welsh language as a medium for tramsmitting culture and we see that another is an amazing American example of an old medieval Welsh tradition. And Richard Wyn Jones forces Jerry Hunter to explain his dealings with this specific academic field in more detail. Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Jerry Hunter, ‘Y Traddodiad Llenyddol Coll’, Taliesin (Gwanwyn, 2003). - ---------------, Pennod 1 (‘The Bards and the Bowie Knife’) yn Sons of Arthur, Children of Lincoln [:] Welsh Writing from the American Civil War (Caerdydd, 2007). - ----------------, ‘Y Gymraeg y tu allan i Gymru: Cipolwg ar Lenyddiaeth Gymraeg yr Unol Daleithiau, 1838-65’, yn Angharad Naylor, Llion Pryderi Roberts a Dylan Foster Evans (eds.), Beth yw’r Gymraeg? (Caerdydd, 2023): https://www.uwp.co.uk/app/uploads/9781786839503_WEB-1.pdf - Rhiannon Heledd Williams, Cyfaill Pwy o’r Hen Wlad? [:] Gwasg Gyfnodol Gymraeg America 1838-1866 (Caerdydd, 2017). Er mwyn dysgu am NAASWCH: https://www.naaswch.wales/saesneg-home

Wrth i ni barhau i ystyried barddoniaeth Gymraeg y bedwaredd ganrif ar bymtheg, nodwn yn gyntaf fod barn ysgolheigion diweddarach yn negyddol iawn amdani ar y cyfan. Cawn gyfle felly i ofyn cwestiwn cyffredinol: ai sothach sentimental a gwaith gorgrefyddol sych yw swmp barddoniaeth y cyfnod? Awn ymlaen i drafod ‘yr hen bersoniaid llengar’, Anglicaniaid a oedd yn hyrwyddo diwylliant Cymraeg yn egnïol (ac yn ceisio gwrthbwyso grym diwylliannol ymneilltuaeth). Canolbwyntiwn ar un ohonynt, John Jenkins (1770-1829) neu ‘Ifor Ceri’, a dau o’r beirdd a gâi nawdd yn ‘llys’ yr ‘Ifor Hael’ hwn. Darllenwn ychydig o waith yr amryddawn Evan Evans (1795-1855) neu ‘Ieuan Glan Geirionydd’, gan ddechrau â’r faled alarus ddramatig, ‘Cyflafan Morfa Rhuddlan’. A ninnau’n diffinio’r ‘delyneg’ wrth fynd heibio, edrychwn ar un o gerddi mwyaf poblogaidd Ieuan Glan Geirnioydd, ‘Ysgoldy Rhad Llanrwst’. Pan awn ati i drafod y bardd John Blackwell (1797-1840) neu ‘Alun’, caiff Jerry Hunter foddhad neilltuol pan sylweddola Richard Wyn Jones ei fod yn gyfarwydd â’r gerdd dan sylw wedi’r cwbl! ** The Literature-loving Old Vicars, Ieuan Glan Geirionydd and Alun As we continue to consider Welsh-language poetry from the nineteenth century, we note first that the opinion of later scholars is generally very negative about it. We thus ask: is most of the period’s poetry sentimental rubbish and dry, overly religious work? We go on to discuss ‘the literature-loving old vicars’, Anglicans who promoted Welsh culture energetically. We focus on one of them, John Jenkins (1770-1829) or ‘Ifor Ceri’, and two poets who received patronage in the ‘court’ of this ‘Ifor Hael’ (Generous Ifor). We read a little of the work of the multi-talented Evan Evans (1795-1855) or ‘Ieuan Glan Geirionydd’, beginning with the dramatic mournful baled, ‘The Massacre of Morfa Rhuddlan’. Defining the ‘lyric’ in passing, we look at one of Ieuan’s most popular poems, ‘The Llanrwst Free School’. When we discuss John Blackwell (1797-1840) or ‘Alun’, Jerry Hunter is especially pleased when Richard Wyn Jones realises that he is familiar with the poem in question after all! Cyflwynwyd gan: Yr Athro Jerry Hunter a'r Athro Richard Wyn Jones Cynhyrchwyd gan: Richard Martin ar gyfer Mimosa Cymru Cerddoriaeth: 'Might Have Done' gan The Molenes Darllen Pellach/Further Reading: - Bedwyr Lewis Jones, Yr Hen Bersoniaid Llengar (Yr Eglwys yng Nghymru, 1963). - John Blackwell (Alun), Cathl i’r Eos a Cherddi Eraill (Melin Bapur, 2025). Dyma’r canueon y cyfeiriwn atynt: Alaw, ‘Baled Morfa Rhuddlan’: https://www.youtube.com/watch?v=L1QmzkJmTJg