Advertise on podcast: Marella

Durant decennis è il roman «Carschen uost» dad Imelda Coray-Monn (1933-2009) restà en in truclet. Ussa vegn el publitgà or dal relasch e n’ha perdì nagut da sia actualitad. Il roman scrit vers la fin dals onns 1970 raquinta l’istorgia da Veronica, ina dunna che tschertga sia plazza en in mund plain aspectativas – tranter lètg, maternitad, desideri da libertad e crisas psichicas. In roman surprendentamain modern che tracta tematicas er anc oz tabuisadas. La «Marella» preschenta passaschas or dal roman, commentadas da Viola Cadruvi e da Rico Valär. Plinavant vegn era Imelda Coray-Monn a pled, quai grazia a material d’archiv.

Ils 3 da november vegni serius per Donald Trump. Las elecziuns en il parlament dals Stadis Unids, ils «midterms», valan sco attestat per il president. Cun cameras, microfons e l’idea da badar il puls a l’America avant questas elecziuns intermediaras è sa mess en viadi in team da l’emissiun Club da SRF vi sur mar. Er da la partida: ils dus rumantschs Paula Nay e Fabrizio Bonolini. En la Marella raquinta il duo da lur viadi da reportascha – dad adversarias a l’abort e dunnas en las stretgas, da glieud che viva en motels perquai ch’els n’han betg raps per in’abitaziun e dals malspierts da la guerra che fan barlot en il chau dals veterans. Uschia partan els intginas invistas en lur viadi da 24 dis, tras 10 stadis federativs ed inscunters cun 70 persunas – e san da raquintar co i va cun l’America.

La stad 2026 ha purtà dis cun temperaturas da passa 30 grads, notgs chaudas ed asfalt ardent. E talas stads pudessan daventar pli frequentas en l’avegnir. Ma quant bain essan nus preparadas per dapli chalira? La «Marella» va a la tschertga da respostas, vi da l’exempel da Cuira. Pertge sa stgauda ina citad spezialmain ferm? Tge rolla giogan plantas, sumbriva, aua e surfatschas verdas? E tge po la citad far concretamain? L’emissiun mussa tge mesiras che Cuira ha gia prendì, nua ch’i dat anc sfidas e pertge che l’adattaziun al clima è er ina dumonda da spazi e politica. E nus guardain enavant: Co pudess Cuira vesair or en 20 onns e co vulain nus viver en la citad durant las stads futuras?

La «Marella» cuntinuescha sia seria deditgada a la mort cun ina sisavla emissiun deditgada al suicidi ed al suicidi assistì. Era sch’il suicidi è per part anc tabuisà en nossa societad; igl è in fatg ch’i dat di per di persunas ch’embratschan la mort da libra voluntad. En Svizra moran mintg’onn bun 1000 persunas tras suicidi. Ma tge capita en ina persuna, per ch’ella na veglia betg pli viver vinavant? E tge sfidas spetgan quels e quellas che restan enavos? La «Marella» s’inscuntra cun la psicoterapeuta Anna Seraina Arquint ch’ha pers sia atgna mamma tras suicidi, e cun Thomas Cathomen ch’ans raquinta da ses bab ch’ha decidì avant 14 onns da partir cun assistenza.

Dus stritgins sin in test da gravidanza – Flurina è en speranza. Ma ella na vul betg esser en speranza. Tge capita uss? Tge pussaivladads ha ella? E tge facturs pon influenzar sia decisiun? La Marella accumpogna la Flurina fictiva sin sia via dal test positiv fin suenter sia decisiun. Riccarda Menghini dal post da cussegliaziun Adebar declera tge che fatschenta dunnas en ina tala situaziun, co ch’ina cussegliaziun po gidar e co ch’in abort vegn fatg. E la Marella dat er in sguard sin la situaziun legala, l'istorgia da l'abort en Svizra e las differenzas sur ils cunfins. Ed ella dumonda: Tge capita suenter in abort – corporalmain e psichicamain?

Il «Magliacudeschs» preschenta quatter novs cudeschs rumantschs che raquintan da curaschi, desideri e da giustia. «Il chavrer da Valdretta» da Jon Bardola tematisescha gia ils onns 1930 dumondas da la societad surprendentamain modernas. Nina Dazzi raquinta da ses debut da lirica «Papardets» e tradescha co che sias poesias naschan. En «Sur ils nivels» da Xenia Berther scuvra ina vulp curiusa il mund, entant ch’in buob da 11 onns vegn confruntà en «Mieu amih Cour da fier» da Daniel Badraun cun mobing ed in ami misterius. Nina Dazzi e Mevina Puorger èn giasts en la «Marella» ed envidan a scuvertas litteraras rumantschas.

Datti sper las actas uffizialas ed ils cudeschs d’istorgia gronds insatge pli fascinant che las regurdientschas persunalas d’ina da las davosas perditgas dal temp da guerra? Cun tadlar l’istorgia da Balser Fried, ch’aveva be tschintg onns il 1944, pon ins survegnir l’impressiun ch’i na dettia nagut pli viv. Dentant – il silenzi da la famiglia e la tema da quel temp na fan betg pli simpel da mussar il curaschi da ses bab Valentin, anzi. La «Marella» guarda sur la spatla al posttenent da Martina, cura ch’el telefonescha, s’agitescha, roga u ristga ses post per salvar fugitivs al cunfin tranter la Svizra e l’imperi naziunalsocialistic. Quant sensibla che questa istorgia sper l’En è, mussa er il fatg ch’ella para d'exister be anc en la memoria dal mattet d'ina giada. Oz ha Balser Fried 87 onns ed el raquinta en la «Marella» dals muments che na laschan anc oz betg liber el – dals schuldads da la SS che prendan encunter fugitivs dals Grischuns, da la dunna che vul najentar ses uffant u dals aviuns ch'eran en viadi per bumbardar Dresden.

A chasa, en la recepziun da l’hotel, sut la duscha – quasi mintgin e mintgina sa, nua ch’el era ils 11 da settember 2001 ch’è ì en l’istorgia sco «9/11». Il di che terrorists han rapinà quatter aviuns per attatgar ils Stadis Unids en ils centers da lur pussanza. Els hajan subit realisà la vieuta epocala, raquinta Casper Selg ch’era manader da l’«Echo der Zeit» da radio SRF a la «Marella». 2’977 umans èn vegnids assassinads quel di. Blers als èn seguids – sin nivel geopolitic en la vendetga americana da la «guerra cunter il terror», ma era directamain a New York cun murir anc onns suenter dad intoxicaziuns da la pulvra che las turs han causà cun sballunar. Da quai quinta la schurnalista dal radio SRF Barbara Colpi. Lur raquints – en ina «Marella» da turs, terror e trauma.

La professiun dals siemis: Per ils ins èsi quella ch'els han gia emprendì da giuven. Auters percorschan pir onns pli tard ch'els vulessan far insatge tut auter. Pertge midan ozendi uschè bleras persunas lur professiun – e co chattan ins l'atgna via? Quatter istorgias persunalas mussan con differentas che biografias professiunalas pon esser: dal lennari che na vuless mai pli midar sia professiun fin tar persunas che han gì il curaschi da cumenzar anc ina giada – u schizunt insaquantas giadas – dal tuttafatg da nov. Mintgatant maina ina sviada numnadamain precis là, nua ch'ins vuleva atgnamain ir.

Visita d’ina controlla da bio ad Andeer. En butia empermettan labels da bio sin mangiativas ina producziun persistenta, reglas rigurusas e dapli bainstar dals animals. Ma co vegn garantì ch’igl è propi en bio, là nua che stat scrit si bio? En il rom dal program da stad da RTR repetin nus questa emissiun da l’avrigl, nua che Andrina Caprez è sa deditgada a questa dumonda: Ella ha accumpagnà il controllader Simon Raguth Tscharner durant ina controlla da bio sin il bain puril da Rico e da Ricarda Michael ad Andeer – da la pavlada dals animals fin a la documentaziun da biro. Plinavant ha ella discurrì cun il co-president da Bio Grischun Claudio Gregori davart las fermezzas e las flaivlezzas da l’agricultura biologica. In sistem cun bleras sfidas e ch’emprova da sa megliurar cuntinuadamain – en ina realitad cumplexa tranter persvasiun, pretensiun e realisabladad.

Novitads èn dapertut – al radio, sin il telefonin, en las medias socialas, en la televisiun, gea perfin sin il visur en il bus. E tuttina eviteschan adina dapli persunas las novitads e volvan il dies ad ellas. En Svizra consumescha tenor in studi actual dal fög, il Center da retschertga per la publicitad e la societad, prest mintga segunda persuna darar u insumma naginas novitads. La perscrutaziun ha in num per quest fenomen: News Avoidance ubain per rumantsch, evitaziun da novitads. Cun l’experta da medias e perscrutadra da communicaziun da la Scola auta spezialisada dal Grischun Johanna Burger dat la «Marella» in sguard sin quest ed auters svilups en il mund da las medias, declera tge ch’els muntan per societad e democrazia e sclerescha era la dumonda co ch’igl è tuttina pussaivel da mantegnair l’access ad infurmaziuns fidablas. Questa Marella è vegnida realisada ed emessa l'emprima giada il mars 2026 e vegn repetida en il rom dal program da stad da RTR.

Annemarie Schwarzenbach (1908-1942) è stada reportra da viadi, autura, fotografa, antifaschista e perditga critica dad ina societad tranter duas guerras mundialas. Avant bundant in onn è ses relasch vegnì agiuntà al register «Memory of the World» da l’UNESCO, in program ch’ha la finamira da preservar e revalitar l'ierta documentara da l’entir mund. En quel connex ha gì realisà la redactura Astrid Alexandre questa «Marella» che sa deditgescha a questa figura fascinanta e rebella, quai en in monolog semifictiv ch’ans maina en il Proxim Orient, en l’USA, en l’Africa ed en differents lieus da l’Europa. Ma malgrà quests viadis era in desideri profund d’Annemarie Schwarzenbach da pudair passentar dapli temp en Engiadina: «Im Engadin, meinem ureigensten Boden, wo ich mich sicherer bewege und leichter fühle als anderswo.»

Avant il 1874 era Cavaione - ozendi part da la Svizra - ina terra da nagin senza taglia u servetsch militar ed abitants senza naziunalitad. Oriundamain era Cavaione in'acla da Tirano. Cun l'ir dal temp èn persunas sa chasadas si qua sur onn, 700 meters sur il fund da la val, terra da nagin cun abitantas ed abitants senza naziunalitad che na pajavan ni taglia ni prestavan servetsch militar. Però il 1874 èsi lura stà bel e finì cun la libertad ed er quels da Cavaione èn daventads burgaisas e burgais svizzers. Il Parlament federal ha dentant stuì conceder in credit spezial, per che la vischnanca da Brusio acceptia ils povers vischins da Cavaione. La Marella s'aveva messa avant dus onns als fastizs da questa istorgia e s'ha dumondada: co è quai stà pussaivel che nagin sa sentiva responsabel per la glieud a Cavaione? Nus visitain quest pitschen vitg cun sia gronda istorgia - oz è il vitg per gronda part abandunà ed i dat mo anc nov persunas che vivan qua sur onn. In'Istorgia che sco fatta bel ed aposta per ils 1. avust, il di da la festa naziunala svizra ella tracta dals cunfins dals cunfins, d'identitad e da l'impurtanza da dad in dachasa e da la libertà.

Ils 25 da fanadur 1943 è Benito Mussoli vegnì cupitgà l'emprima giada – sia dictatura faschista finescha suenter 21 onns. Quest fatg e sias consequenzas ha segir era interessà fitg a Plinio Zala da quel temp. Durant la Segunda Guerra mundiala ha Plinio Zala, alias «Acqua» da Brusio, scrit passa 100 rapports da spiunascha davart la situaziun en Vuclina per l'armada svizra. Zala n'era betg in agent professiunal, el ha spiunà sco persuna civila. Rapports da spiunascha vegnan normalmain per motivs da segirezza bainspert dismess. Il commerziant da vin Plinio Zala ha dentant copià e zuppà quels en sia chasa. Be per cas han ses descendents chattà onns pli tard quests rapports. Il biadi ed istoricher Sacha Zala raquinta l'istorgia captivanta da ses nonno. L'istoricher militar Rudolf Jaun enquadra l'impurtanza da talas funtaunas pli che raras per l'istorgia da las valladas dal sid dal Grischun e da l'Italia dal Nord durant la Segunda Guerra mundiala. Quest'emissiun istorica è vegnida realisada l'onn 2022.

Quant franc essas Vus che la lavur che Vus faschais na vegn in di betg surpigliada d’insatgi u meglier ditg d’insatge auter? Pertge tuttina sco l’informatica e la digitalisaziun ils ultims decennis fulla il mument era l’intelligenza artifiziala sia via en noss mund da lavur. Ella avanza pass per pass en ils pli differents champs e surpiglia adina dapli chaussas che nus umans faschevan avant. E quai va davent da sortir chaussas, racoltar e servir en in’ustaria fin a programmar, far translaziuns en las pli differentas linguas, scriver cudeschs u era far musica e films. Procura l’intelligenza artifiziala che nus essan in di forsa tuttas e tuts dischoccupads, perquai ch’i na dovra betg pli nus? U vegnin nus simplamain a far en il futur autras lavurs che l’IA na vegn betg da far? La «Marella» emprova da dar ina u l’autra resposta a questas dumondas prest existenzialas.